Trẻ chậm phát triển ngôn ngữ: 3 nhóm biểu hiện và 3 nguyên nhân chính ba mẹ cần biết

I. 3 nhóm biểu hiện của trẻ chậm phát triển ngôn ngữ cha mẹ nên chú ý

1. Biểu hiện liên quan đến khả năng hiểu

• Khó hiểu hoặc phản hồi lời nói phù hợp độ tuổi: Trẻ ít phản ứng khi được hỏi hoặc không thể hiện rằng mình đã hiểu điều người khác nói.
• Khó thực hiện yêu cầu quen thuộc dù đã được hướng dẫn: Ví dụ, trẻ thường xuyên không làm theo yêu cầu “Đưa mẹ quả bóng” dù đã được làm quen với câu nói và tình huống đó.
• Khó nhận biết/gọi tên đồ vật hoặc người quen khi được hỏi: Khi nghe “Bố đâu?” hoặc “Cốc đâu?”, trẻ có thể không nhìn, chỉ hoặc phản hồi phù hợp. Việc không gọi được tên cũng có thể liên quan đến khả năng diễn đạt.
• Khó hiểu câu phức tạp khi trẻ lớn hơn: Trẻ có thể hiểu yêu cầu một bước nhưng gặp khó khăn với hướng dẫn gồm nhiều thông tin hoặc nhiều bước.
• Phải phụ thuộc nhiều vào tình huống hoặc cử chỉ của người lớn để hiểu: Trẻ chỉ thực hiện yêu cầu khi người lớn chỉ tay, đưa đồ vật ra trước mặt hoặc làm mẫu.

2. Biểu hiện liên quan đến khả năng diễn đạt

• Ít chủ động tạo âm, từ hoặc lời nói: Trẻ ít bập bẹ, ít bắt chước âm thanh hoặc ít chủ động sử dụng lời nói để giao tiếp so với mức thường gặp ở độ tuổi.
• Vốn từ tăng chậm: Qua thời gian, trẻ học thêm ít từ mới hoặc thường xuyên chỉ sử dụng một số từ quen thuộc.
• Khó kết hợp từ thành cụm/câu phù hợp với giai đoạn phát triển: Khi đến độ tuổi thường bắt đầu ghép từ, trẻ vẫn chủ yếu sử dụng từ đơn hoặc chưa tạo được cụm từ có nghĩa. Trẻ tiếp tục dùng câu rất ngắn, thiếu thành phần hoặc khó diễn đạt ý phức tạp hơn khi lớn lên.
• Khó kể hoặc diễn đạt điều mình muốn: Trẻ có thể muốn một món đồ nhưng khó dùng lời để yêu cầu; trẻ lớn hơn có thể gặp khó khăn khi kể lại sự việc.

3. Biểu hiện liên quan đến giao tiếp không lời và tương tác

• Ít sử dụng cử chỉ giao tiếp: Trẻ ít vẫy tay, gật đầu, lắc đầu hoặc đưa tay để thể hiện mong muốn khi những kỹ năng này được kỳ vọng ở độ tuổi của con.
• Ít chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ: Trẻ hiếm khi chỉ vào món đồ muốn lấy hoặc chỉ cho người lớn xem điều khiến mình chú ý.
• Khó phối hợp ánh mắt, cử chỉ và lời nói: Khi muốn giao tiếp, trẻ ít kết hợp nhìn người đối diện với chỉ tay, âm thanh hoặc lời nói.
• Khó duy trì tương tác qua lại: Trẻ gặp khó khăn khi tham gia những lượt tương tác đơn giản, chẳng hạn nhìn – đáp lại – chờ người khác phản hồi.

I. 3 nguyên nhân chính thường gặp

1. Yếu tố liên quan đến thính giác

• Trẻ cần nghe rõ để tiếp nhận và học ngôn ngữ: Khó khăn về thính giác có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển lời nói và ngôn ngữ.
• Tiền sử vấn đề về tai/thính giác là thông tin cần cung cấp khi đánh giá: Ví dụ, trẻ từng được phát hiện nghe kém hoặc có vấn đề tai giữa kéo dài, tái diễn.
• Không tự kết luận trẻ “không chịu nghe lời”: Việc trẻ không phản hồi có thể liên quan đến nghe, hiểu ngôn ngữ, chú ý hoặc những yếu tố khác.

2. Yếu tố phát triển và thần kinh cần được xem xét

• Khác biệt phát triển chung: Trẻ có thể phát triển chậm ở nhiều lĩnh vực, không chỉ riêng ngôn ngữ.
• Khó khăn về nhận thức hoặc giao tiếp xã hội: Một số trẻ gặp trở ngại trong việc hiểu tình huống, tương tác hoặc sử dụng ngôn ngữ phù hợp với người khác.
• Một số tình trạng phát triển có thể đi kèm khó khăn ngôn ngữ: Chẳng hạn, một số trẻ có rối loạn phổ tự kỷ hoặc chậm phát triển toàn diện có thể gặp khó khăn về ngôn ngữ.
• Việc xác định nguyên nhân cần đánh giá chuyên môn: Không thể kết luận một tình trạng phát triển chỉ vì trẻ nói ít, không chỉ tay hoặc khó làm theo yêu cầu.

3. Tiền sử phát triển và yếu tố gia đình

• Sinh non hoặc một số yếu tố quanh thai kỳ/sinh: Đây là những thông tin cần ghi nhận để hiểu bối cảnh phát triển của trẻ, không phải cứ sinh non là sẽ chậm ngôn ngữ.
• Tiền sử gia đình có người phát triển ngôn ngữ muộn: Nếu cha mẹ hoặc anh chị em từng gặp khó khăn ngôn ngữ, thông tin này có thể hữu ích trong quá trình đánh giá.
• Tiến trình phát triển từ năm đầu đời: Chuyên gia có thể hỏi về thời điểm trẻ bắt đầu bập bẹ, sử dụng cử chỉ, nói từ đầu tiên và ghép từ.
• Môi trường và cơ hội tương tác ngôn ngữ: Nếu như môi trường xung quanh trẻ không những hoạt động kích thích trẻ nói và tương tác, thì điều này cũng ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.

III. Khi nào ba mẹ cần đưa trẻ đi đánh giá?

• Khả năng giao tiếp tiến bộ rất ít qua thời gian: Trẻ ít xuất hiện kỹ năng mới về âm thanh, từ ngữ, câu nói hoặc cử chỉ so với tiến trình phát triển phù hợp độ tuổi.
• Khả năng hiểu lời cũng gặp khó khăn: Trẻ thường xuyên không hiểu từ quen thuộc hoặc yêu cầu phù hợp với độ tuổi.
• Trẻ khó truyền đạt nhu cầu trong đời sống hằng ngày: Con gặp nhiều trở ngại khi muốn xin đồ vật, nhờ giúp đỡ hoặc chia sẻ điều mình cần.
• Có thêm lo ngại về tương tác xã hội hoặc phát triển ở lĩnh vực khác: Chẳng hạn, trẻ gặp khó khăn rõ rệt trong tương tác hoặc có thêm biểu hiện chậm phát triển vận động, nhận thức.
• Trẻ mất những kỹ năng đã từng sử dụng: Ví dụ, trước đây trẻ đã nói được một số từ hoặc thường xuyên sử dụng cử chỉ nhưng sau đó không còn thực hiện được. Đây là dấu hiệu cần được đánh giá sớm.
• Cha mẹ hoặc giáo viên có lo ngại kéo dài về sự phát triển của trẻ: Những quan sát lặp lại trong sinh hoạt ở nhà hoặc tại lớp là thông tin có giá trị.