8 cách phát triển nhận thức cho trẻ 0-3 tháng qua tương tác hằng ngày

---

Trong những tháng đầu đời, những điều rất đỗi quen thuộc như khuôn mặt, giọng nói của ba mẹ cũng có bao điều mới mẻ để bé khám phá. Nếu muốn hiểu thêm con đang thay đổi ra sao, ba mẹ có thể đọc về các mốc phát triển nhận thức của trẻ.

Ba mẹ hãy chọn lúc con tỉnh táo, thoải mái để bắt đầu. Nếu bé quay mặt đi, ngáp hoặc quấy khó chịu, mình cho con nghỉ nhé. Mỗi ngày, ba mẹ chỉ cần chọn những cách chơi phù hợp với con, không cần làm đủ cả 8 hoạt động.

1. Giao tiếp bằng mắt và biểu cảm với bé

Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), bé khoảng 1 tháng tuổi thường thích nhìn khuôn mặt người hơn các hình mẫu khác. Khi nhìn ba mẹ, con có thể ngắm ánh mắt, nụ cười và cả chuyển động của miệng lúc ba mẹ nói. Những lúc bế bé, ba mẹ hãy thử nhìn vào mặt con, mỉm cười và trò chuyện thật nhẹ nhàng.

Cách thực hiện:

• Bế bé, đỡ chắc đầu và cổ, hoặc đặt con nằm ngửa trên bề mặt an toàn khi con đang thức.
• Ghé mặt về phía trước để bé dễ nhìn thấy ba mẹ.
• Nhìn bé, mỉm cười và nói một câu ngắn bằng giọng dịu dàng.
• Thay đổi nét mặt chậm rãi để con có thời gian nhìn ngắm.
• Chờ một chút xem bé nhìn, cử động hay đáp lại ba mẹ thế nào.

Ví dụ: Khi bé vừa thức và đang thoải mái, mẹ có thể mỉm cười rồi nói: “Mẹ đây. Mẹ đang nhìn con này!”. Nói xong, mẹ cứ nhìn con và chờ một chút. Không cần gọi liên tục, chỉ một nụ cười nhẹ nhàng cũng đủ để bắt đầu chơi cùng bé.

Lợi ích cho bé: Qua những lần nhìn mặt nhau, bé được ngắm khuôn mặt ba mẹ và làm quen với việc có người đáp lại mình. Còn ba mẹ sẽ dần nhận ra lúc nào con muốn chơi thêm, lúc nào bé đã cần nghỉ.

Lưu ý: Không giữ đầu hoặc xoay mặt bé để buộc con nhìn mình. Khi bế, luôn nâng đỡ đầu và cổ phù hợp với khả năng của bé.

2. Trò chuyện trong lúc chăm sóc bé

Theo AAP, ba mẹ có thể nói chuyện và đọc cho bé nghe ngay từ những tháng đầu đời. Không cần đợi đến giờ chơi riêng, lúc thay tã, mặc áo hay bế con, ba mẹ đã có thể kể cho bé nghe mình đang làm gì. Dù chưa hiểu từng từ, con vẫn được nghe giọng nói quen thuộc và nhịp lên xuống trong lời của ba mẹ.

Cách thực hiện:

• Kể cho bé nghe việc ba mẹ đang làm bằng những câu ngắn, dễ nói.
• Gọi tên con thật tự nhiên khi bắt đầu trò chuyện.
• Nói rõ lời, chậm vừa phải và giữ giọng thoải mái.
• Nghỉ một chút giữa các câu để nhìn nét mặt và cử động của bé.
• Trò chuyện thêm nếu con vẫn thoải mái, hoặc để con yên tĩnh khi bé cần nghỉ.

Ví dụ: Trong lúc mặc áo, ba có thể nói: “Ba mặc áo cho con nhé. Một tay vào rồi. Bây giờ đến tay bên này”. Cứ kể những điều đang diễn ra như vậy, ba mẹ sẽ có chuyện để nói với con mà không phải nghĩ lời thật hay hay chuẩn bị trước.

Lợi ích cho bé:

Những câu chuyện nhỏ giúp lời nói trở thành một phần quen thuộc trong ngày của bé. Khi vừa nói vừa nhìn con, ba mẹ cũng dễ nhận ra bé đang thích nghe tiếp hay cần được yên tĩnh hơn.

3. Đáp lại âm thanh và chờ lượt bé

Theo AAP, khoảng 2 tháng tuổi, một số bé bắt đầu ê a những âm như “a”, “u”. Khi nghe con cất tiếng, ba mẹ hãy thử đáp lại rồi chờ một chút, như đang cùng bé trò chuyện. Cuộc trò chuyện đầu tiên có thể chỉ có vài âm thanh nhỏ như thế thôi.

Cách thực hiện:

• Bắt đầu khi bé đang thoải mái và tự cất tiếng ê a.
• Nhìn về phía con và đáp lại bằng âm tương tự hoặc một câu ngắn.
• Ngừng một chút để bé có lượt “nói” của mình.
• Đáp lại thêm nếu con vẫn nhìn ba mẹ hoặc tiếp tục ê a.
• Cho con nghỉ khi bé nhìn sang chỗ khác hoặc có vẻ mệt.

Ví dụ:

• Bé: “A… a…”
• Mẹ: “A… mẹ nghe con rồi.”
• Mẹ dừng lại và chờ. Nếu bé tiếp tục phát âm, mẹ đáp lại thêm một lượt; nếu con im lặng, mẹ không cần giục bé “nói nữa đi”.

Lợi ích cho bé:

• Khi con ê a và được ba mẹ đáp lại, bé có dịp làm quen với nhịp “con nói, ba mẹ nghe” rồi đổi lượt. Lần này, ba mẹ cứ để những âm thanh của con dẫn dắt cuộc trò chuyện.
• Cũng có lúc bé chỉ nhìn, cử động nhẹ rồi im lặng. Ba mẹ cứ mỉm cười với con, không cần đợi thêm một tiếng ê a mới tiếp tục hay kết thúc cuộc chơi.

Lưu ý: Ba mẹ chưa cần sửa âm hay giục bé nói theo. Nếu con khóc, hãy xem bé có đói, khó chịu hoặc cần được dỗ dành không rồi mới nghĩ đến việc chơi tiếp.

4. Cùng bé xem tranh hoặc sách có hình đơn giản, tương phản rõ

Theo AAP, bé khoảng 1 tháng tuổi thường thích nhìn hình đen trắng hoặc có độ tương phản cao. Ba mẹ có thể chọn một tấm tranh hay trang sách ít chi tiết, hình rõ nét để cùng con ngắm. Không cần nhiều hình cùng lúc, mình cứ bắt đầu từ một hình đơn giản thôi.

Cách thực hiện:

• Chọn tranh, thẻ hoặc sách có hình lớn, đường nét rõ và ít chi tiết. Ưu tiên màu sắc: đen, trắng, đỏ phù hợp với khả năng thị giác của bé 0-3 tháng.
• Đưa một hình vào tầm nhìn khi bé đang thức, thoải mái.
• Giữ hình yên một lúc để bé thong thả nhìn ngắm.
• Nói một câu ngắn về hình đang xem.
• Đổi hình hoặc dừng lại tùy sự chú ý của con, không cần xem hết cả bộ thẻ hay cuốn sách.

Ví dụ: Với hình một khuôn mặt, ba mẹ có thể nói: “Bạn nhỏ có đôi mắt này. Bạn đang cười”. Sau đó, hãy chờ bé nhìn, không cần liên tục chỉ thêm các chi tiết khác.

Lợi ích cho bé:

• Khi cùng xem tranh, bé vừa được ngắm hình, vừa nghe ba mẹ nói về điều trước mắt. Một trang sách nhỏ cũng có thể trở thành câu chuyện để cả nhà gần gũi với nhau.
• Với việc phát triển nhận thức cho trẻ 0-3 tháng, ba mẹ cứ bắt đầu từ những lúc cùng con nhìn ngắm và trò chuyện thoải mái. Bé chưa cần nhớ hình hay nhận diện từ, nên mình không phải hỏi để kiểm tra con đâu nhé.

Sản phẩm gợi ý: Nếu muốn có thêm hình để cùng bé ngắm, ba mẹ có thể tham khảo thẻ Flashcard Little Vision phiên bản Đen – Trắng, dành cho bé 0-3 tháng, với hình tương phản và góc bo tròn. Ba mẹ cầm từng thẻ, nói vài lời về hình rồi chờ con nhìn; khi bé quay đi hoặc có vẻ mệt, mình cất thẻ để con nghỉ.

Lưu ý: Không dùng hình ảnh trên điện thoại để thay thế thời gian xem tranh cùng ba mẹ.

5. Di chuyển chậm khuôn mặt hoặc đồ vật để bé quan sát

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), đến khoảng 2 tháng tuổi, phần lớn bé có thể dõi theo người đang di chuyển và nhìn đồ chơi trong vài giây. Ba mẹ có thể thử dịch khuôn mặt hoặc một món đồ thật chậm để con nhìn theo. Với bé còn nhỏ hơn, mình cứ cho con thời gian, không cần chờ bé làm được ngay.

Cách thực hiện:

• Chọn khuôn mặt của ba mẹ hoặc một đồ vật đơn giản, dễ nhìn.
• Đưa đến phía trước và chờ bé nhìn thấy.
• Di chuyển chậm sang một bên trong phạm vi con vẫn có thể quan sát.
• Dừng một chút xem mắt và đầu bé có hướng theo không.
• Đưa trở về vị trí ban đầu hoặc kết thúc khi con không còn hứng thú.

Lợi ích cho bé: Qua cách chơi này, bé được nhìn một khuôn mặt hay đồ vật từ từ đổi vị trí. Ba mẹ cũng có dịp quan sát con đang tập nhìn theo ra sao, ngay trong lúc hai bên vui vẻ bên nhau.

Lưu ý: Không kéo đầu hoặc xoay cổ bé theo đồ vật. Nếu con chưa nhìn theo, hãy thử lại vào dịp khác; khi có lo ngại về khả năng nhìn hoặc phản ứng của bé, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ.

6. Cho bé nghe giọng hát và âm thanh nhẹ

Theo AAP, bé thường thích nghe giọng người, nhất là những giọng nói quen thuộc. Vì vậy, ba mẹ có thể hát một câu ru hoặc ngân nga khi ở bên con. Không cần hát thật hay hay nhớ trọn một bài, ba mẹ cứ chọn giai điệu mình thấy dễ chịu và hát nhẹ nhàng cho bé nghe.

Cách thực hiện:

• Chọn một đoạn hát ngắn hoặc ngân nga với âm lượng dễ chịu.
• Hát khi bé tỉnh táo, đang được bế hoặc nằm ở vị trí an toàn.
• Nghỉ giữa những câu hát để xem bé có muốn nghe tiếp không.
• Nếu dùng lục lạc phù hợp trẻ sơ sinh, tạo âm thanh nhẹ từng lần.
• Dừng lại nếu con giật mình, khó chịu hoặc đã muốn nghỉ.

Ví dụ: Ba mẹ hát một câu ru quen thuộc rồi ngừng lại, mỉm cười với bé. Ở lần chơi khác, ba mẹ có thể thử lục lạc; không cần bật nhạc, rung đồ chơi và nói chuyện cùng lúc.

Lợi ích cho bé:

• Những câu hát giúp bé có thêm điều để lắng nghe khi ở bên ba mẹ. Trong lúc hát, ba mẹ có thể nhìn con, mỉm cười và chú ý đến những thay đổi nhỏ trên nét mặt bé.
• Bé có thể nhìn về phía giọng nói, cử động hoặc chỉ nằm nghe một lúc. Ba mẹ chưa cần thử xem con có tìm đúng nơi phát ra tiếng hay phân biệt được từng âm thanh hay không.

Sản phẩm gợi ý: Ba mẹ có thể tham khảo sách âm thanh zigzag Lalalook có các nút phát nhạc nhẹ nhàng và tiếng ồn trắng, giúp kích thích thính giác và trí não hoặc hỗ trợ ru bé ngủ.

Lưu ý: Tránh âm thanh lớn, đột ngột và không đưa nguồn âm sát tai bé. Nếu dùng đồ chơi phát nhạc, ba mẹ chủ động bật, tắt theo phản ứng của con; không mở liên tục để tăng kích thích.

7. Cho bé tiếp xúc nhẹ nhàng với chất liệu an toàn

Theo AAP, bé khoảng 1 tháng tuổi thường thích cảm giác mềm mại hơn thô ráp và không thích được bế hay chạm vào quá đột ngột. Ngay lúc mặc áo, lau người hoặc ôm con, ba mẹ đã có thể cho bé làm quen với những cảm giác chạm nhẹ nhàng. Mình cứ bắt đầu từ bàn tay của ba mẹ hay một chiếc khăn mềm quen thuộc.

Cách thực hiện:

• Rửa sạch tay và chọn một chiếc khăn mềm, sạch, nguyên vẹn.
• Kiểm tra kỹ để khăn không có chi tiết cứng, sắc hoặc sợi chỉ bung.
• Nhẹ nhàng cho mu bàn tay hoặc bàn chân bé tiếp xúc với khăn.
• Kể cho bé nghe mình đang làm gì bằng một câu ngắn.
• Ngừng nếu con rụt tay chân, khó chịu hoặc da có biểu hiện kích ứng.

Ví dụ: Trong lúc thay đồ, mẹ có thể để bàn chân con chạm nhẹ vào khăn rồi nói: “Khăn mềm chạm vào chân con này”. Sau đó, mẹ tiếp tục chăm sóc như bình thường, không cần thử liên tiếp nhiều vật liệu.

Lợi ích cho bé:

• Nhờ những lần chạm nhẹ, bé được làm quen với cảm giác trên da khi có ba mẹ ở bên. Ba mẹ cũng dần biết con thích cách chạm nào và lúc nào nên dừng lại.
• Ba mẹ có thể nói “mềm”, “mịn” khi trò chuyện với con.

Sản phẩm gợi ý: Ba mẹ có thể cùng bé khám phá sách vải động vật Animals on the Farm của Lalala Baby, có phần vải mềm mô phỏng bộ lông động vật và lớp tạo tiếng sột soạt. Ba mẹ giữ sách, nhẹ nhàng để tay con chạm vào phần vải rồi nói: “Con chạm vào bộ lông mềm này”. Với bé 0-3 tháng, mình cứ cùng con nhìn, nghe và chạm như vậy, chưa cần bé tự cầm sách, lật trang hay biết tên con vật.

Lưu ý: Không dùng vật nhỏ, dễ vỡ, thô ráp hoặc có chi tiết dễ rời. Luôn kiểm soát vật liệu; không phủ khăn hay sách lên mặt bé và không để khăn, sách, đồ chơi trong chỗ ngủ.

8. Kết hợp tummy time với nhìn mặt và nghe ba mẹ nói

Tummy time là lúc bé nằm sấp để chơi khi đang thức, luôn có người lớn bên cạnh quan sát. Theo AAP, ngoài hỗ trợ vận động, tư thế này còn cho con một góc nhìn khác về những gì xung quanh. Khi bé làm quen với nằm sấp, ba mẹ hãy ở phía trước, nhìn con và trò chuyện để cùng bé khám phá.

Cách thực hiện:

• Chọn lúc bé tỉnh táo và thoải mái.
• Chuẩn bị bề mặt chơi phẳng, chắc chắn, sạch sẽ.
• Đặt bé nằm sấp và ở sát bên con trong suốt lúc chơi.
• Hạ khuôn mặt xuống phía trước, ngang tầm nhìn của con.
• Mỉm cười, nói nhẹ nhàng và cho bé nghỉ khi con có vẻ mệt hoặc khó chịu.

Ví dụ: Ba nằm hoặc ngồi thấp phía trước rồi gọi nhẹ: “Ba ở đây này”. Khi bé cố gắng nhìn lên, ba mỉm cười đáp lại, không cần đưa đồ vật lên cao để con phải ngẩng đầu.

Lợi ích cho bé:

Khi nằm sấp, bé có dịp tập dùng các cơ để nâng đầu và nhìn quanh. Có ba mẹ ở gần, con vừa được nghe giọng nói quen thuộc, vừa có khuôn mặt để nhìn khi thử ngẩng lên.

Ba mẹ không cần canh xem con giữ đầu được bao lâu. Mình cứ nhìn phản ứng của bé và cho con nghỉ khi cần, rồi thử lại vào lúc bé thoải mái hơn.

Sản phẩm gợi ý: Nếu muốn có thêm hình để bé ngắm khi nằm sấp, ba mẹ có thể tham khảo sách âm thanh zigzag Lalalook hình đen trắng cho bé 0-3 tháng. Ba mẹ dựng sách chắc chắn phía trước rồi cùng con nhìn hình, trò chuyện; có những lần chỉ cần xem hình thôi, không nhất thiết phải bật nhạc.

---

Hy vọng qua bài viết trên đây, ba mẹ đã tìm được những cách phát triển nhận thức cho trẻ 0-3 tháng dễ áp dụng trong những lúc ở bên con. Mỗi bé có nhịp phát triển riêng, nhưng nếu con mất kỹ năng từng có hoặc ba mẹ lo về khả năng nhìn, nghe hay đáp lại, hãy trao đổi sớm với bác sĩ. Ba mẹ cứ bắt đầu từ một ánh nhìn, một câu nói hay một lần cùng xem tranh, rồi lắng nghe phản ứng của bé để những lúc chơi bên nhau luôn nhẹ nhàng và gần gũi.