Nhận thức của trẻ 6-9 tháng tuổi: 10+ điều ba mẹ cần biết để hỗ trợ con khám phá

I. Nhận thức của trẻ 6-9 tháng tuổi phát triển như thế nào?

Theo CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ), nhận thức là nhóm kỹ năng học hỏi, suy nghĩ và giải quyết vấn đề của trẻ. Ở giai đoạn 6-9 tháng, bé chưa “suy nghĩ” bằng lời mà bằng các giác quan: bé đưa đồ vào miệng, cầm lên, đập xuống, rồi quan sát xem điều gì xảy ra. Mỗi lần thử lại một hành động, bé đang tự kiểm chứng một điều mình vừa phát hiện.

Các mốc dưới đây là những việc mà phần lớn trẻ (từ 75% trở lên) làm được đến một độ tuổi nhất định, theo cách CDC xây dựng danh sách 5 mốc phát triển:

• Khám phá đồ vật bằng miệng và tay: Đến 6 tháng tuổi, bé đưa đồ vật vào miệng để tìm hiểu (CDC). Miệng là nơi có nhiều đầu dây thần kinh cảm giác, giúp bé biết món đồ cứng hay mềm, trơn hay sần.
• Với lấy món đồ chơi mình muốn: Cũng ở khoảng 6 tháng, bé chủ động vươn tay về phía đồ chơi mà bé thích (CDC). Đây là dấu hiệu bé đã biết chọn lựa và hành động có mục đích.
• Hiểu mối quan hệ nhân quả: AAP (Viện Nhi khoa Hoa Kỳ) ghi nhận từ khoảng 4 tháng tuổi, bé bắt đầu nhận ra mình có thể tạo ra kết quả, chẳng hạn lắc xúc xắc thì có tiếng kêu. Sau đó, bé sẽ cố ý thả đồ xuống đất để xem ba mẹ nhặt lên.
• Tìm đồ vật đã khuất tầm mắt: Đến 9 tháng, bé biết tìm đồ vật bị rơi ra khỏi tầm nhìn như chiếc thìa, món đồ chơi (CDC). AAP ghi nhận khoảng 8 tháng, khi ba mẹ giấu đồ chơi dưới khăn, bé sẽ nhấc khăn lên để tìm. Khả năng này được gọi là hiểu “sự tồn tại của đồ vật”.
• Gõ hai vật vào nhau và thích chơi ú òa: Đến 9 tháng, bé biết đập hai món đồ vào nhau và cười, thích thú khi ba mẹ chơi ú òa (CDC).

Nhìn chung, nhận thức của trẻ 6-9 tháng phát triển theo thứ tự từ khám phá bằng giác quan, đến hiểu nhân quả, rồi tìm đồ vật bị giấu. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng, có bé làm được sớm, có bé cần thêm vài tuần. Ba mẹ có thể xem thêm bức tranh tổng thể qua bài 10 mốc phát triển nhận thức của trẻ từ 0-6 tuổi.

 

II. 6 cách hỗ trợ phát triển nhận thức cho trẻ 6-9 tháng tuổi theo từng giai đoạn

Để hỗ trợ nhận thức của trẻ 6-9 tháng tuổi, ba mẹ không cần đồ chơi đắt tiền, vì bé học tốt nhất qua tương tác và vui chơi cùng người thân. CDC khuyến nghị không cho trẻ dưới 2 tuổi xem màn hình (trừ gọi video với người thân), vì bé học bằng cách nói chuyện, chơi và tương tác với người khác. Những món đồ quen thuộc trong nhà như thìa gỗ, hộp nhựa, khăn mềm đã đủ để bé có rất nhiều “bài học”.

Mục tiêu của các cách dưới đây là tạo thật nhiều cơ hội để bé tự khám phá an toàn, chứ chưa cần đặt nặng việc bé phải “học” được điều gì cụ thể.

Lưu ý an toàn chung: AAP khuyến nghị mọi món đồ cho bé chơi đều phải không vỡ, nhẹ và đủ lớn để bé không thể nuốt. Ba mẹ luôn ở bên cạnh khi bé chơi.

2.1. Giai đoạn 6-7 tháng: Khám phá đồ vật bằng miệng và tay

Bé đã ngồi được khi có điểm tựa, hai tay rảnh hơn để cầm nắm. Bé gần như đưa mọi thứ vào miệng, nhìn chăm chú vào món đồ vừa cầm và chuyển qua lại giữa hai tay. Đây là giai đoạn bé thu thập thông tin về đồ vật nhiều nhất qua xúc giác.

Cách 1: Cho bé cầm, ngậm đồ vật nhiều chất liệu khác nhau

Mỗi món đồ có chất liệu khác nhau cho bé một trải nghiệm mới. Theo CDC, đưa đồ vào miệng để khám phá là mốc nhận thức của trẻ 6 tháng, vì vậy ba mẹ không cần ngăn bé mà chỉ cần chọn đồ an toàn.

Cách thực hiện:

• Chuẩn bị 3-4 món đồ sạch, an toàn như khăn xô mềm, thìa gỗ, cốc nhựa, bóng vải.
• Đặt từng món vào tay bé hoặc trước mặt bé, mỗi lần một món.
• Để bé tự cầm, ngậm, lật, chuyển tay trong vài phút.
• Đổi sang món khác khi bé bắt đầu chán.

Ví dụ:

• Mẹ đưa cho bé chiếc thìa gỗ: “Đây là thìa gỗ, cứng cứng này.”
• Bé cầm thìa, đưa lên miệng ngậm, rồi đập xuống thảm.
• Mẹ đổi sang bóng vải: “Còn đây là bóng vải, mềm mềm.”

Ba mẹ có thể dùng bóng vải Look, look! Ball của Lalala Baby: chất liệu vải mềm, nhẹ, bé dễ cầm và ngậm thử mà không lo đau tay hoặc sách vải Animal – mỗi trang là một chất liệu lông khác nhau để bé sờ chạm và cảm nhận sự khác biệt.

Cách 2: Đặt đồ chơi vừa ngoài tầm tay để bé tự với lấy

Với lấy món đồ mình muốn là mốc nhận thức của trẻ 6 tháng (CDC). Khi phải vươn tay, nghiêng người để lấy đồ, bé tập đặt mục tiêu và tìm cách đạt được mục tiêu đó.

Cách thực hiện:

• Cho bé ngồi có điểm tựa hoặc nằm sấp trên thảm.
• Đặt món đồ bé thích ở vị trí hơi xa tầm tay, bé phải vươn người mới chạm được.
• Gọi tên món đồ và khuyến khích bé lấy.
• Khi bé lấy được, khen bé bằng giọng vui vẻ.

Ví dụ:

• Ba đặt bóng vải cách tay bé một chút: “Bóng đâu rồi? Con lấy bóng nào!”
• Bé nhoài người, vươn tay chạm được quả bóng.
• Ba vỗ tay: “Giỏi quá, con lấy được bóng rồi!”

Ba mẹ có thể tham khảo sách âm thanh Lala Look, sản phẩm có thể dựng đứng để bé quan sát khi nằm sấp và tương tác với các chi tiết treo đung đưa.

Hãy lưu ý đừng đặt đồ quá xa khiến bé bỏ cuộc và quấy khóc. Thay vì thử thách quá sức, ba mẹ hãy đặt đồ ở khoảng cách bé chỉ cần cố một chút là chạm được.

2.2. Giai đoạn 7-8 tháng: Hiểu nhân quả qua âm thanh và chuyển động

Bé bắt đầu phát hiện chính mình có thể “tạo ra” một điều gì đó: lắc thì có tiếng, thả thì đồ rơi, đập thì kêu. AAP ghi nhận bé sẽ thử nghiệm đi thử nghiệm lại để kiểm chứng. Đây là lúc ba mẹ nên cho bé đủ “dụng cụ” để thực hiện các thí nghiệm nhỏ.

Cách 3: Cho bé lắc, đập, gõ đồ chơi có tiếng

AAP ghi nhận khi bé nhận ra mình làm xúc xắc kêu bằng cách lắc hoặc đập, bé sẽ tiếp tục thử để hiểu mối quan hệ giữa hành động và kết quả.

Cách thực hiện:

• Chuẩn bị đồ có thể tạo tiếng: xúc xắc, thìa gỗ, nồi nhựa úp ngược, hộp nhựa đựng vài hạt đậu đóng chặt nắp, dán kín bằng băng keo.
• Ba mẹ làm mẫu: lắc hộp, gõ thìa vào nồi.
• Đưa đồ cho bé và chờ bé tự thử.
• Khi bé tạo ra tiếng, ba mẹ phản ứng vui vẻ: “Cốc cốc! Con gõ kêu to quá!”
• Đưa thêm món thứ hai để bé thử gõ hai món vào nhau.

Ví dụ:

• Ba gõ thìa gỗ vào đáy nồi nhựa: “Cốc cốc cốc!”
• Bé nhìn chăm chú rồi giật lấy thìa, đập xuống nồi.
• Ba cười: “Con làm kêu rồi! Cốc cốc!”
• Bé đập thêm mấy lần nữa, cười khanh khách.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Lấy đồ khỏi tay bé vì sợ ồn. Thay vì cấm, ba mẹ hãy chọn đồ tạo tiếng vừa phải như thìa gỗ trên hộp nhựa và chơi trong khoảng thời gian ngắn.

Sách âm thanh Lala Look của Lalala Baby cũng là lựa chọn phù hợp: mỗi lần bé chạm vào là có âm thanh phát ra, giúp bé thấy rõ kết quả từ hành động của mình.

Cách 4: Chơi thả đồ vật cùng bé

Bé cố ý làm rơi thìa, ném đồ chơi khỏi ghế là cách bé học. AAP cho biết đây là một cách quan trọng để bé học về nhân quả và khả năng tác động đến môi trường xung quanh. CDC cũng gợi ý ba mẹ biến việc bé thả đồ thành trò chơi: nhặt đồ đưa lại để bé thả tiếp.

Cách thực hiện:

• Cho bé ngồi ghế ăn hoặc ngồi trên thảm, đưa bé 2-3 món đồ chơi không vỡ.
• Khi bé thả đồ, ba mẹ nói “Rơi rồi!” và nhặt lên đưa lại.
• Thỉnh thoảng đặt một chiếc khay hoặc chậu nhựa bên dưới để đồ rơi phát ra tiếng khác nhau.
• Kết thúc trò chơi khi bé hết hứng thú, ba mẹ nói “Hết rồi” và cất đồ.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Mắng bé hoặc cất hết đồ ngay lần đầu bé thả. Thay vì vậy, ba mẹ hãy dành vài phút chơi cùng bé, sau đó báo hiệu kết thúc rõ ràng.

2.3. Giai đoạn 8-9 tháng: Hiểu đồ vật vẫn còn khi khuất tầm mắt

Bé bắt đầu nhìn theo khi đồ rơi xuống sàn và tìm kiếm món đồ vừa biến mất. Bé cũng có thể bám ba mẹ hơn, khóc khi ba mẹ rời đi, vì bé đã hiểu ba mẹ vẫn ở đâu đó dù không nhìn thấy. Đây là bước tiến lớn trong nhận thức của trẻ 6-9 tháng tuổi, cũng là thời điểm phù hợp cho các trò chơi trốn tìm.

Cách 5: Giấu đồ chơi dưới khăn và chơi ú òa

AAP ghi nhận khoảng 8 tháng, khi ba mẹ giấu đồ chơi dưới khăn, bé sẽ nhấc khăn lên để tìm, và ba mẹ có thể giúp bé hiểu đồ vật vẫn tồn tại bằng trò ú òa. CDC cũng gợi ý trùm khăn lên đầu ba mẹ để xem bé có kéo khăn ra không.

Cách thực hiện:

• Bước 1 – Ú òa: Ba mẹ che mặt bằng hai bàn tay hoặc khăn mỏng, hỏi “Mẹ đâu rồi?”, rồi mở ra “Ú òa!”.
• Bước 2 – Giấu một phần: Đặt đồ chơi bé thích dưới khăn, chừa một góc lộ ra để bé dễ tìm.
• Bước 3 – Giấu toàn bộ: Khi bé đã tìm được, giấu kín đồ chơi ngay trước mắt bé.
• Đổi vai: trùm khăn mỏng lên đầu ba mẹ để bé tự kéo ra.
• Khen ngợi mỗi lần bé tìm thấy.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Giấu đồ khi bé không nhìn thấy hoặc giấu quá kỹ ngay từ đầu, khiến bé không biết phải tìm ở đâu. Thay vì vậy, ba mẹ hãy giấu ngay trước mắt bé và tăng độ khó từ từ.

Lưu ý: Dùng khăn mỏng, thoáng khí và không bao giờ để khăn trùm lên mặt bé khi không có người lớn bên cạnh.

Cách 6: Chuyền đồ chơi qua lại “lượt của con, lượt của mẹ”

CDC gợi ý ba mẹ chơi trò lần lượt với bé bằng cách chuyền một món đồ chơi qua lại. Trò chơi đơn giản này giúp bé hiểu thứ tự, biết chờ đợi và dự đoán điều sắp xảy ra.

Cách thực hiện:

• Ngồi đối diện bé trên thảm, cầm một món đồ dễ cầm như bóng vải.
• Đưa bóng cho bé và nói “Lượt của con.”
• Chìa tay ra và nói “Đưa mẹ nào”, chờ bé đưa lại.
• Nhận bóng, nói “Lượt của mẹ”, lắc nhẹ hoặc lăn một chút rồi lại đưa bé.
• Nếu bé chưa biết đưa lại, ba mẹ nhẹ nhàng cầm tay bé đưa sang.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Giật lại đồ chơi khi bé chưa muốn đưa. Thay vì giành lấy, ba mẹ hãy chìa tay chờ vài giây; nếu bé chưa đưa thì chơi tiếp lượt khác, không ép.

---

Hy vọng qua bài viết trên đây, ba mẹ đã hiểu rõ hơn nhận thức của trẻ 6-9 tháng tuổi và tìm được những trò chơi phù hợp với độ tuổi của bé và điều kiện của ba mẹ. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng, điều quan trọng là bé được khám phá mỗi ngày trong vòng tay yêu thương của gia đình. Ba mẹ hãy tạo cơ hội để bé cầm nắm, thử nghiệm và chơi cùng ba mẹ mỗi ngày, phù hợp với độ tuổi và khả năng của bé.