10 mốc phát triển nhận thức của trẻ từ 0-6 tuổi cha mẹ cần biết

1. Mốc 0-3 tháng tuổi

1.1 Biểu hiện

• Dõi theo đồ vật và khuôn mặt: Trẻ có thể tập trung nhìn khuôn mặt cha mẹ hoặc đồ vật ở gần. Khi người lớn di chuyển chậm trước mặt, trẻ bắt đầu nhìn theo bằng mắt.
• Nhận biết người thân, đồ vật quen thuộc từ khoảng cách nhất định: Trẻ dần quen với khuôn mặt, giọng nói và những hình ảnh thường xuyên xuất hiện. Khả năng nhìn rõ còn hạn chế, vì vậy trẻ thường phản ứng tốt hơn với người và vật ở gần.
• Bắt đầu có biểu hiện chán: Khi một hoạt động lặp lại hoặc không còn thu hút, trẻ có thể quay mặt đi, giảm chú ý hoặc quấy khóc. Tuy nhiên, những phản ứng này cũng có thể xuất phát từ việc trẻ đói, mệt hoặc cần nghỉ ngơi.
• Mở miệng khi nhìn thấy ti mẹ hoặc bình sữa lúc đói. Biểu hiện này thường rõ hơn vào cuối giai đoạn hoặc những tháng tiếp theo.

Nhìn chung, nhận thức của trẻ 0-3 tháng phát triển thông qua quan sát, làm quen và phản ứng với môi trường gần gũi.

2.2 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

Cha mẹ nên ưu tiên những hoạt động nhẹ nhàng, thời gian ngắn và phù hợp với khả năng chú ý của trẻ.

• Cho trẻ xem thẻ hoặc sách đen trắng tương phản cao: Đặt hình ảnh trong khoảng nhìn phù hợp và di chuyển chậm để trẻ quan sát.
• Treo đồ chơi cũi có hình đơn giản trong tầm nhìn: Chọn hình dạng rõ ràng, ít chi tiết. Đồ chơi phải được lắp đặt chắc chắn, ngoài tầm với và không gây nguy cơ vướng, quấn.
• Cho trẻ nghe lục lạc mềm hoặc âm thanh nhẹ: Lắc nhẹ ở một bên để thu hút sự chú ý, tránh âm thanh quá lớn hoặc sát tai trẻ.
• Cho trẻ nhìn gương an toàn, trò chuyện và bắt chước âm thanh của trẻ: Cha mẹ có thể mỉm cười, gọi tên con và đáp lại những tiếng ê a.

2. Mốc 3-6 tháng tuổi

2.1 Biểu hiện

• Tò mò, quan sát đồ vật xung quanh. Trẻ thường nhìn chăm chú vào đồ chơi, khuôn mặt hoặc vật chuyển động. Những đồ vật có màu sắc, hình dạng và âm thanh khác nhau có thể thu hút sự chú ý của con.
• Cố với lấy đồ vật ngoài tầm tay. Khi nhìn thấy món đồ yêu thích, trẻ có thể đưa tay về phía trước để chạm hoặc cầm lấy. Ban đầu, động tác còn thiếu chính xác nhưng dần trở nên chủ động hơn.
• Chuyển đồ vật từ tay này sang tay kia. Trẻ có thể bắt đầu khám phá cách cầm nắm bằng hai tay. Tuy nhiên, việc chuyển đồ vật qua lại giữa hai tay thường rõ ràng hơn trong giai đoạn 6-9 tháng.
• Đưa đồ vật vào miệng để khám phá. Ngoài nhìn và sờ, trẻ còn sử dụng miệng để tìm hiểu đồ vật. Đây là một hình thức khám phá cảm giác thường gặp ở trẻ nhỏ.

2.2 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

• Đặt đồ chơi gần trẻ để khuyến khích với, cầm
• Chỉ vào đồ vật mới và gọi tên cho trẻ nghe: Ví dụ, chỉ vào quả bóng và nói “Đây là quả bóng” bằng giọng rõ ràng, tự nhiên.
• Chơi ú òa, trò chơi bàn tay: Che mặt rồi xuất hiện hoặc nhẹ nhàng thực hiện những động tác tay đơn giản trước mặt trẻ.
• Dùng lục lạc, bóng cảm giác, gương không vỡ, sách vải: Chọn đồ chơi có kích thước đủ lớn, bề mặt an toàn và dễ vệ sinh.

3. Mốc 6-9 tháng tuổi

3.1 Biểu hiện

• Dõi theo đồ vật khi rơi. Khi món đồ chơi rơi khỏi tay, trẻ có thể nhìn xuống để tìm vị trí của nó. Điều này cho thấy trẻ đang chú ý đến sự di chuyển của đồ vật.
• Thích trò chơi trốn tìm. Trẻ thường hào hứng với trò ú òa hoặc khi cha mẹ tạm che khuôn mặt rồi xuất hiện trở lại. Con có thể cười, chờ đợi hoặc muốn tiếp tục trò chơi.
• Tìm kiếm đồ vật bị giấu. Khi đồ chơi bị che một phần hoặc vừa biến mất khỏi tầm nhìn, trẻ có thể nhìn về phía đó và thử tìm kiếm. Khả năng chủ động tìm đồ vật bị che kín thường phát triển rõ hơn về cuối năm đầu đời.
• Gõ hoặc đập hai đồ chơi vào nhau. Trẻ có thể cầm hai món đồ và gõ chúng để tạo tiếng động. Sau vài lần thử, con có thể lặp lại hành động vì thích âm thanh tạo ra.

4. Mốc 9-12 tháng tuổi

4.1 Biểu hiện

• Gõ các đồ chơi vào nhau. Trẻ có thể chủ động cầm hai món đồ, gõ vào nhau và quan sát âm thanh tạo ra. Một số trẻ lặp lại nhiều lần để tiếp tục nghe tiếng động.
• Nhìn hoặc chỉ đúng đồ vật khi nghe gọi tên. Khi cha mẹ gọi tên đồ vật quen thuộc, trẻ có thể quay nhìn về phía món đồ đó. Khả năng dùng ngón tay chỉ đúng đồ vật phát triển dần và không nhất thiết xuất hiện đồng thời với việc hiểu tên gọi.
• Cho đồ vật vào hộp rồi lấy ra. Trẻ thích bỏ khối đồ chơi vào hộp, lấy ra và lặp lại thao tác. Hoạt động này giúp con khám phá vị trí, không gian và cách các đồ vật tương tác với nhau.
• Bắt chước chuyển động và điệu bộ. Trẻ có thể bắt chước vỗ tay, vẫy tay hoặc những cử chỉ đơn giản thường thấy ở người lớn.

4.2 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

• Chơi thả khối, bỏ đồ vào hộp rồi lấy ra: Cho trẻ quan sát, làm mẫu một lần rồi để con tự thử.
• Chỉ và gọi tên đồ vật trẻ nhìn thấy: Tận dụng những vật dụng quen thuộc như cốc, bóng, sách hoặc thú bông.
• Khuyến khích bắt chước cử chỉ chào, tạm biệt: Vẫy tay khi người thân rời đi hoặc vỗ tay trong lúc chơi.
• Dùng hộp thả hình, mê cung luồn hạt, sách lật mở, khối xếp chồng: Ưu tiên đồ chơi có cấu tạo đơn giản, kích thước lớn và không có bộ phận dễ tháo rời.

5. Mốc 12-18 tháng tuổi

5.1 Biểu hiện

• Chỉ đúng một số bộ phận cơ thể. Khi được hỏi “Mũi đâu?” hoặc “Tay đâu?”, trẻ có thể bắt đầu nhìn, chạm hoặc chỉ vào bộ phận tương ứng. Kỹ năng này phát triển dần và có thể rõ hơn sau 18 tháng.
• Bắt chước hoạt động của cha mẹ như chải tóc, lau, quét. Trẻ có thể cầm lược chải tóc, dùng khăn lau bàn hoặc bắt chước động tác quét nhà sau khi quan sát người lớn.
• Bắt đầu tự thực hiện một số thao tác đơn giản. Trẻ thử cầm thìa, mở sách, bỏ đồ chơi vào hộp hoặc sử dụng vật dụng quen thuộc theo cách đã được hướng dẫn.
• Quan sát và làm theo hành động quen thuộc. Khi thấy cha mẹ vỗ tay, đặt đồ vào giỏ hoặc dùng điện thoại, trẻ có thể thử thực hiện hành động tương tự.

5.2 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

• Cho trẻ bắt chước các việc đơn giản trong nhà: Ví dụ, đưa khăn mềm để trẻ lau bàn hoặc cùng cất đồ chơi.
• Hỏi “cái gì?”, “ở đâu?” với đồ vật quen thuộc: Đặt câu hỏi ngắn và cho trẻ thời gian quan sát, phản hồi.
• Cho trẻ lựa chọn giữa hai món: Đưa hai món đồ an toàn và để trẻ thể hiện lựa chọn bằng cách nhìn, chỉ hoặc cầm.
• Dùng búp bê, thú bông, đồ chơi nhà bếp, điện thoại đồ chơi, khối xếp lớn: Tạo cơ hội để trẻ bắt chước những hoạt động trong đời sống.
• Cho trẻ quan sát poster hoặc bảng gấp có từ vựng và hình ảnh về các chủ đề gần gũi: con vật, đồ vật, bộ phận cơ thể,…

6. Mốc 18-24 tháng tuổi

6.1 Biểu hiện

• Phân loại đồ vật theo hình dạng và màu sắc. Trẻ có thể bắt đầu nhận ra sự giống và khác nhau giữa các đồ vật. Khi được hướng dẫn, con có thể thử đặt những món đồ cùng màu hoặc hình dạng vào một nhóm, dù chưa phân loại chính xác.
• Bắt chước hoạt động của người lớn. Trẻ tiếp tục làm theo những hành động thường thấy như nấu ăn, lau nhà, cho em bé ăn hoặc nói chuyện điện thoại.
• Bắt đầu chơi giả vờ. Trẻ có thể giả vờ uống nước từ cốc rỗng, cho búp bê ăn hoặc dùng đồ chơi để mô phỏng tình huống quen thuộc.
• Nhận ra bản thân trong ảnh hoặc gương. Một số trẻ bắt đầu nhận biết hình ảnh của mình khi soi gương hoặc xem ảnh. Khả năng này có sự khác biệt giữa các trẻ.
• Gọi tên đồ vật trong sách. Khi xem tranh, trẻ có thể chỉ hoặc nói tên một số hình ảnh quen thuộc như mèo, chó, bóng, xe.

6.2 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

• Chơi phân loại màu sắc, hình khối: Bắt đầu với hai nhóm có đặc điểm khác biệt rõ ràng, chẳng hạn bóng đỏ và bóng xanh.
• Khuyến khích chơi đóng vai đơn giản: Cùng trẻ giả vờ nấu ăn, bán hàng hoặc chăm sóc búp bê.
• Cho trẻ xem sách và gọi tên hình ảnh: Chỉ vào tranh, gọi tên và khuyến khích trẻ phản hồi theo khả năng.
• Dùng puzzle đơn giản, bút sáp màu, khối xếp hình, đồ chơi đóng vai: Lựa chọn đồ chơi ít chi tiết, dễ thao tác và phù hợp độ tuổi.

7. Mốc 2-3 tuổi

7.1 Biểu hiện

• Thích nghe kể chuyện. Trẻ có thể chăm chú nghe những câu chuyện ngắn, quan sát tranh và yêu cầu cha mẹ kể lại câu chuyện yêu thích.
• Bắt đầu đếm số. Trẻ có thể đọc theo một vài số quen thuộc hoặc thử đếm đồ vật khi được hướng dẫn. Ban đầu, việc đọc số và xác định đúng số lượng chưa nhất thiết đi cùng nhau.
• Nhận biết điểm giống và khác nhau. Khi quan sát hai món đồ, trẻ có thể bắt đầu nhận ra những đặc điểm như cùng màu, khác kích thước hoặc khác hình dạng.
• Xếp chồng khoảng 5-7 khối. Trẻ có thể thử xếp nhiều khối lên nhau để tạo thành tháp. Số khối xếp được thay đổi tùy khả năng phối hợp tay mắt, kích thước và hình dạng đồ chơi.
• Nói được tên, tuổi, giới tính của mình. Trẻ có thể dần học cách giới thiệu những thông tin cơ bản về bản thân. Tuy nhiên, khả năng trả lời chính xác cả ba thông tin không phải tiêu chí nhận thức bắt buộc ở mọi trẻ 2-3 tuổi.

7.2 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

• Chơi đếm số, ghép đôi, tìm điểm giống – khác: Dùng đồ vật thật hoặc tranh ảnh để trẻ dễ quan sát.
• Dạy các khái niệm đối lập như to/nhỏ, nhanh/chậm: Cho trẻ so sánh hai quả bóng hoặc hai chiếc xe đồ chơi.
• Đọc truyện và đặt câu hỏi đơn giản: Hỏi về nhân vật, đồ vật hoặc hành động xuất hiện trong tranh.
• Dùng đất nặn, khối xếp hình, sách, màu sáp: Khuyến khích trẻ tự lựa chọn và thử nhiều cách chơi.

8. Mốc 3-4 tuổi

8.1 Biểu hiện

• Gọi tên một số màu sắc và con số. Trẻ có thể nhận biết và gọi tên một số màu thường gặp. Đồng thời, con bắt đầu làm quen với các con số qua trò chơi và sinh hoạt.
• Bắt đầu hiểu khái niệm thời gian. Trẻ dần làm quen với những từ như sáng, tối, hôm qua, ngày mai hoặc trước và sau, dù đôi khi vẫn sử dụng chưa chính xác.
• Kể lại sự việc vừa xảy ra. Trẻ có thể kể cho cha mẹ nghe một hoạt động ở lớp, một chuyến đi chơi hoặc sự việc khiến con ấn tượng.
• Có khả năng chú ý lâu hơn. So với giai đoạn trước, trẻ có thể dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động yêu thích như nghe truyện, vẽ hoặc chơi xếp hình.
• Xếp chồng khoảng 8-10 khối. Trẻ có thể thử xây những tháp cao hơn và điều chỉnh vị trí các khối khi công trình bị nghiêng hoặc đổ.
• Chưa phân biệt hoàn toàn giữa tưởng tượng và thực tế. Trẻ có thể kể những câu chuyện tưởng tượng như thể chúng đã xảy ra hoặc tin vào một số nhân vật trong truyện.

8.2 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

• Chơi trò sắp xếp trình tự: trước – sau – cuối cùng: Dùng ba bức tranh mô tả một hoạt động quen thuộc để trẻ xếp theo thứ tự.
• Hỏi trẻ về sự việc vừa xảy ra: Ví dụ, “Hôm nay con chơi gì ở lớp?” hoặc “Sau khi ăn cơm, mình đã làm gì?”.
• Chơi tưởng tượng, đóng vai: Cùng trẻ đóng vai bác sĩ, giáo viên, đầu bếp hoặc người bán hàng.
• Dùng sách truyện, trò chơi cảm xúc, bảng chữ cái đơn giản, đồ chơi đóng vai: Lựa chọn theo sở thích và khả năng của trẻ.
• Chơi với các miếng nam châm theo chủ đề (Lala Manget). ví dụ: con vật, chữ cái, phương tiện giao thông,… để tăng khả năng nhận thức và phân biệt từ vựng thông qua tương tác.

9. Mốc 4-5 tuổi

9.1 Biểu hiện

• Đếm được trên 10. Một số trẻ có thể đọc dãy số vượt quá 10 khi được làm quen thường xuyên.
• Hiểu hướng dẫn gồm nhiều bước. Trẻ có thể bắt đầu thực hiện các yêu cầu liên tiếp như lấy sách, đặt lên bàn rồi ngồi xuống, đặc biệt khi nội dung quen thuộc.
• Nhận biết các sự vật quen thuộc trong đời sống. Trẻ có thể gọi tên, mô tả công dụng hoặc nhận ra đặc điểm của nhiều đồ vật thường gặp.
• Có thể tập trung vào hoạt động khoảng 5-10 phút. Khi tham gia hoạt động yêu thích như nghe truyện, vẽ hoặc làm thủ công, trẻ có thể duy trì sự chú ý trong khoảng thời gian này.

9.1 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

• Cho trẻ chơi trò ghi nhớ, trò chơi bàn cờ đơn giản: Hướng dẫn trẻ ghi nhớ vị trí hình ảnh, chờ lượt và thực hiện theo quy tắc.
• Khuyến khích nhìn tranh và kể chuyện: Cho trẻ quan sát một bức tranh rồi kể điều đang xảy ra.
• Dạy đếm, nhận biết số và trình tự: Dùng đồ vật thật để trẻ liên hệ giữa số đếm và số lượng.
• Dùng thẻ, trò memory, sách truyện, trò chơi vần điệu: Thay đổi hình thức chơi để duy trì hứng thú.
• Chơi cùng đàn đồ chơi piano để tập nhận biết phím đàn và nốt nhạc cũng như khả năng cảm nhạc.

10. Mốc 5-6 tuổi

10.1 Biểu hiện

• Đếm xuôi và ngược đến 20. Trẻ có thể học cách đọc dãy số theo chiều tăng hoặc giảm thông qua trò chơi. Tuy nhiên, đếm xuôi và ngược thành thạo đến 20 là kỹ năng học tập, không phải mốc phát triển bắt buộc ở mọi trẻ 5-6 tuổi.
• Làm phép cộng, trừ đơn giản với đồ vật. Khi sử dụng khối gỗ, que tính hoặc quả bóng, trẻ có thể bắt đầu hiểu việc thêm vào hoặc bớt đi làm thay đổi số lượng.
• Vẽ tranh có các hình ảnh nhận biết được. Trẻ có thể vẽ người, nhà, cây hoặc những sự vật quen thuộc với các chi tiết ngày càng rõ ràng.
• Nhận biết mùa, ngày trong tuần, tháng nếu được dạy. Thông qua lịch sinh hoạt, câu chuyện hoặc bài hát, trẻ có thể dần ghi nhớ tên ngày, tháng và mùa. Khả năng hiểu chính xác các khái niệm này tiếp tục phát triển trong những năm sau.
• Phân biệt được tưởng tượng và thực tế. Trẻ dần hiểu rõ hơn sự khác biệt giữa câu chuyện giả tưởng và sự việc có thật, dù đôi khi vẫn cần người lớn giải thích.

10.2 Gợi ý hoạt động và đồ chơi

• Chơi đếm, cộng trừ bằng đồ vật thật: Ví dụ, đặt ba quả bóng rồi thêm một quả và hỏi trẻ có tất cả bao nhiêu.
• Giải các bài tập logic và puzzle đơn giản: Chọn trò chơi ghép hình, tìm quy luật hoặc tìm đường đi phù hợp độ tuổi.
• Đọc truyện rồi nghĩ thêm kết thúc mới: Khuyến khích trẻ tưởng tượng, giải thích và trình bày ý tưởng.
• Dùng trò chơi bàn cờ, thẻ ghi nhớ, puzzle logic, sách đọc đơn giản: Cho trẻ làm quen với quy tắc, ghi nhớ và tự tìm cách hoàn thành nhiệm vụ.
• Tập tô, tập viết, chơi các trò chơi tư duy đơn giản

Lưu ý khi theo dõi các mốc phát triển nhận thức của trẻ