Bé 1 tuổi biết nói chưa? 10+ điều ba mẹ cần biết để giúp con tập nói ở giai đoạn này

• Phần lớn trẻ bắt đầu nói được 1-2 từ đầu tiên vào khoảng 12 tháng tuổi. ASHA (Hiệp hội Ngôn ngữ – Thính học Hoa Kỳ) ghi nhận quanh sinh nhật đầu tiên, trẻ thường có một hoặc hai từ như “hi”, “dog”, “dada”, “mama” hoặc “uh-oh”, dù những từ này có thể chưa rõ.
• Ở tuổi này, “biết nói” không có nghĩa là con nói tròn vành rõ chữ. Một tiếng “ba” để gọi ba, “măm” khi muốn ăn hay “bà” mỗi khi thấy bà vẫn được xem là một từ, miễn bé dùng nhất quán cho cùng một người, đồ vật hoặc việc làm.
• Bên cạnh lời nói, khả năng hiểu lời và dùng cử chỉ như vẫy tay, chỉ tay, lắc đầu cũng là một phần quan trọng của giao tiếp. Thông thường, bé hiểu được nhiều hơn những gì bé nói ra rất nhiều.
• Sau mốc 1 tuổi, vốn từ của con sẽ tăng dần. CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) ghi nhận đến 15 tháng, phần lớn trẻ cố gắng nói thêm 1-2 từ ngoài “mama”, “dada”, ví dụ “ba” để chỉ quả bóng. Đến 18 tháng, trẻ cố nói được từ 3 từ trở lên và làm theo yêu cầu đơn giản mà không cần ba mẹ chỉ tay minh họa. Đến 2 tuổi, nhiều bé đã ghép được hai từ như “uống sữa”, “mẹ bế”.

I. Bé 1 tuổi chưa nói được và 5 dấu hiệu ba mẹ cần lưu ý

1. Bé ít bập bẹ, ít phát ra âm thanh để “trò chuyện”

2. Bé chưa dùng cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay, lắc đầu

3. Bé ít phản ứng khi được gọi tên hoặc khi có âm thanh

4. Bé chưa hiểu từ quen thuộc và yêu cầu đơn giản

5. Bé mất từ hoặc kỹ năng đã có trước đó

6. Khi nào ba mẹ nên đưa bé đi khám?

• Bé có một trong 5 dấu hiệu trên: đặc biệt khi bé vừa chưa nói vừa ít dùng cử chỉ, hoặc ít phản ứng với âm thanh.
• Bé 15-18 tháng chưa nói được từ nào: hoặc đến 18 tháng chưa nói được khoảng 3 từ ngoài “mama”, “dada”.
• Bé mất từ hoặc kỹ năng đã có: ở bất kỳ độ tuổi nào.
• Ba mẹ thấy lo: cảm nhận của ba mẹ, người gần con nhất, cũng là lý do chính đáng để đi khám.

III. 9 cách giúp bé 1 tuổi tập nói theo từng giai đoạn 12-24 tháng

Giai đoạn 12-15 tháng: Gắn từ với người và vật quen thuộc

Cách 1: Vừa làm vừa nói

• Chọn những lúc lặp lại mỗi ngày như tắm, ăn, thay tã, mặc đồ.
• Nói chậm, câu ngắn 2-4 từ, nhấn vào từ chính.
• Lặp lại cùng một câu ở cùng một tình huống mỗi ngày.
• Nhìn vào mắt con và để con thấy miệng ba mẹ khi nói.

• Mẹ: “Mẹ rửa tay. Rửa tay nào. Tay sạch rồi!”
• Bé: “Ạ!” (giơ tay lên)
• Mẹ: “Đúng rồi, tay con đây. Tay sạch!”

• Con nghe đi nghe lại những từ gắn với việc đang xảy ra, nên dễ hiểu nghĩa hơn.
• Tạo nền tảng vốn từ về sinh hoạt hằng ngày.
• Bé quen với nhịp nói và ngữ điệu của câu.

Cách 2: Gọi tên và chờ con đáp lại

• Gọi tên con hoặc nói một câu ngắn, rồi dừng lại vài giây chờ con phản ứng.
• Đáp lại mọi tiếng bập bẹ, ánh mắt hay cử chỉ của con như thể con vừa “nói”.
• Bắt chước lại âm con phát ra, rồi thêm một từ có nghĩa.
• Khen con bằng nụ cười, cái ôm thay vì yêu cầu con nói lại.

• Bé: “Ba ba ba!”
• Ba: “Ba đây! Ba bế con nhé.”
• Bé: (giơ tay)
• Ba: “Bế! Ba bế con.”

• Bé học cách thay phiên trong một cuộc trò chuyện.
• Con thấy tiếng nói của mình được lắng nghe, nên có động lực phát âm nhiều hơn.
• Âm bập bẹ dần được nối với từ có nghĩa.

Cách 3: Hát bài có động tác và dừng lại để con làm tiếp

• Chọn bài quen thuộc, có động tác tay như “Cả nhà thương nhau”, “Một con vịt”, “Kìa con bướm vàng”.
• Hát chậm, vừa hát vừa làm động tác cho con bắt chước.
• Khi con đã quen bài, dừng lại ở một từ cuối câu để con làm động tác hoặc “điền” tiếng.
• Hát lặp lại nhiều lần trong tuần.

• Mẹ: “Một con vịt xòe ra hai cái…” (dừng lại, xòe tay)
• Bé: “Cá!” (vỗ hai tay)
• Mẹ: “Hai cái cánh! Con giỏi quá.”

• Nhịp điệu và vần giúp bé dễ ghi nhớ âm thanh.
• Động tác đi kèm giúp bé hiểu nghĩa của từ.
• Bé có cơ hội “góp lời” mà không thấy áp lực.

Giai đoạn 15-18 tháng: Mở rộng vốn từ qua chơi và đọc sách

Cách 4: Đọc sách tranh theo kiểu Chỉ – Hỏi – Gọi tên

• Chọn sách tranh có hình to, rõ, mỗi trang một vài hình.
• Chỉ vào hình và gọi tên: “Con mèo.”
• Hỏi con: “Con mèo đâu?” và chờ con chỉ.
• Thêm một thông tin ngắn: “Mèo kêu meo meo.”
• Để con tự lật trang và chọn hình con thích.

• Bé học từ mới gắn với hình ảnh cụ thể.
• Rèn khả năng hiểu câu hỏi và chỉ đúng đồ vật.
• Tạo thói quen đọc sách cùng ba mẹ mỗi ngày.

Cách 5: Tạo cơ hội để con chủ động nói

• Đưa con lựa chọn giữa 2 thứ: “Con muốn chuối hay táo?”
• Đặt đồ chơi yêu thích trong tầm nhìn nhưng ngoài tầm với để con chỉ và gọi.
• Chờ vài giây sau khi con chỉ tay, rồi nói từ đó cho con nghe.
• Đưa đồ cho con ngay khi con cố gắng phát âm, dù chưa rõ.

• Bé thấy lời nói giúp mình có được điều mình muốn.
• Khuyến khích con dùng từ thay vì chỉ khóc hoặc kéo tay ba mẹ.
• Tạo cơ hội luyện phát âm trong tình huống thật.

Cách 6: Nói song song

• Ngồi chơi cạnh con và quan sát con đang tập trung vào gì.
• Nói ngắn về hành động của con: “Con xếp khối.”
• Thêm từ mô tả màu sắc, kích thước: “Khối đỏ. Cao quá!”
• Không hỏi dồn hay yêu cầu con trả lời.

• Bé nghe từ ngữ đúng lúc đang chú ý, nên dễ ghi nhớ.
• Mở rộng vốn từ về màu sắc, hình dạng, hành động.
• Con cảm thấy được ba mẹ quan tâm đến trò chơi của mình.

• Thẻ Glenn Doman Plus của Lalala Baby: hình ảnh rõ ràng về con vật, đồ vật quen thuộc, ba mẹ có thể dùng để chơi trò “chỉ – hỏi – gọi tên” ngắn mỗi ngày.
• Sách tranh, bóng, khối xếp: dễ kết hợp với nói song song và trò chơi lựa chọn.

Giai đoạn 18-24 tháng: Từ một từ tiến tới ghép hai từ

Cách 7: Mở rộng câu của con

Mở rộng câu là cách ba mẹ nhắc lại từ con vừa nói và thêm vào một hoặc hai từ.

Cách thực hiện:

• Lắng nghe từ con nói và nhắc lại đúng từ đó.
• Thêm một từ mô tả hoặc hành động: “Xe!” thành “Xe đỏ!”
• Giữ câu ngắn, chỉ dài hơn câu của con một chút.
• Nếu con phát âm chưa đúng, thay vì sửa, hãy nhắc lại từ đúng một cách tự nhiên..”

Lợi ích cho bé:

• Bé nghe được mẫu câu dài hơn một chút so với câu của mình.
• Hỗ trợ con chuyển từ nói một từ sang ghép hai từ.
• Con được sửa phát âm nhẹ nhàng mà không cảm thấy bị chê.

Cách 8: Chơi đóng vai đơn giản

• Chuẩn bị búp bê, gấu bông, bộ đồ chơi nấu ăn hoặc điện thoại đồ chơi.
• Gợi ý một tình huống quen thuộc: cho búp bê ăn, ru gấu ngủ, gọi điện cho bà.
• Ba mẹ làm mẫu câu ngắn và để con bắt chước.
• Đổi vai cho nhau để con được “nói” nhiều hơn.

• Mẹ: (cầm điện thoại đồ chơi) “A lô, bà ơi!”
• Bé: “A lô! Bà!”
• Mẹ: “Bà ơi, con ăn cơm rồi.”
• Bé: “Ăn cơm!”

• Bé luyện dùng từ trong tình huống có ý nghĩa.
• Kích thích trí tưởng tượng và sự bắt chước.
• Tạo cơ hội ghép từ thành câu ngắn một cách tự nhiên.

Cách 9: Trò chơi làm theo yêu cầu một bước

• Đưa ra yêu cầu ngắn, rõ: “Đưa mẹ cái thìa”, “Cất bóng vào hộp”.
• Ban đầu có thể kèm cử chỉ, sau đó bớt dần.
• Khen con khi con làm đúng và nói lại hành động: “Con cất bóng rồi!”
• Đổi vai để con ra yêu cầu cho ba mẹ làm theo.

• Rèn khả năng lắng nghe và hiểu yêu cầu đơn giản.
• Bé học thêm từ chỉ hành động và vị trí như “cất”, “vào”, “lên”.
• Biến việc dọn dẹp thành trò chơi vui.

• Thẻ Glenn Doman Plus: dùng thẻ để chơi trò “Đưa mẹ con mèo”, “Con vịt đâu?” kết hợp luyện làm theo yêu cầu.
• Bảng gấp thông thái Plus: tạo không gian chơi với nhiều chủ đề quen thuộc để ba mẹ và bé cùng gọi tên, chỉ và trò chuyện.
• Đồ chơi đóng vai: búp bê, bộ nấu ăn, điện thoại đồ chơi.