Khi nào trẻ sơ sinh nghe được âm thanh? 10+ điều cần biết về thính giác của con.

1. Khi nào trẻ sơ sinh nghe được âm thanh?

Trẻ sơ sinh nghe được âm thanh ngay khi chào đời. Hệ thính giác của bé bắt đầu hoạt động từ nửa sau thai kỳ, nên khi sinh ra, bé đã quen với nhịp tim, giọng nói của mẹ và nhiều âm thanh trong gia đình. Trong những năm đầu đời, cách bé phản ứng và hiểu âm thanh thay đổi từ giật mình, đến quay đầu tìm nguồn âm, rồi hiểu tên mình và những từ quen thuộc.

NIDCD (Viện Quốc gia về Điếc và Rối loạn Giao tiếp Hoa Kỳ) đưa ra bảng theo dõi thính giác cho trẻ theo từng giai đoạn. Ba mẹ có thể tham khảo 4 mốc dưới đây:

• Trong thai kỳ và lúc chào đời: Từ những tháng cuối thai kỳ, bé đã nghe được giọng mẹ, nhịp tim và âm thanh bên ngoài qua thành bụng. Vì vậy ngay sau sinh, bé thường dịu lại khi nghe giọng nói quen thuộc của mẹ hơn là giọng người lạ.
• 0-3 tháng: Bé giật mình, chớp mắt hoặc thức giấc khi có tiếng động lớn. Theo NIDCD, bé nhận ra giọng ba mẹ và nín dần khi đang khóc, có thể mút nhanh hơn hoặc dừng mút khi nghe âm thanh lúc đang bú, đồng thời bắt đầu phát ra tiếng “ê a”, thủ thỉ.
• 4-6 tháng: Bé đưa mắt nhìn theo hướng âm thanh, chú ý đến đồ chơi phát tiếng và âm nhạc. NIDCD ghi nhận ở giai đoạn này bé phản ứng với sự thay đổi giọng điệu của ba mẹ, cười thành tiếng và bập bẹ với nhiều âm khác nhau như “p”, “b”, “m”.
• 7-12 tháng: Bé quay đầu về phía có âm thanh, lắng nghe khi được nói chuyện và quay lại khi được gọi tên. Bé hiểu tên những đồ vật quen như “cốc”, “giày”, làm theo yêu cầu đơn giản như “lại đây”, và có thể nói 1-2 từ đầu tiên vào khoảng sinh nhật 1 tuổi.

Mỗi bé có tốc độ phát triển riêng, các mốc trên chỉ để ba mẹ tham khảo. Với bé sinh non, ba mẹ nên tính theo tuổi hiệu chỉnh (tuổi tính từ ngày dự sinh) thay vì tuổi thật.

2. Trẻ sơ sinh chưa phản ứng với âm thanh có sao không? Cách kiểm tra thính giác cho bé

Nhiều ba mẹ lo lắng khi gọi mà con không quay lại, hoặc có tiếng động mà con vẫn ngủ say. Phần lớn trường hợp này là bình thường ở trẻ sơ sinh, nhưng ba mẹ vẫn nên biết cách kiểm tra thính giác đúng và những dấu hiệu cần đưa bé đi khám.

2.1. Trong vài tuần đầu, bé phản ứng chưa rõ thường là bình thường

Trẻ sơ sinh ngủ phần lớn thời gian trong ngày, và khi ngủ sâu, bé có thể không giật mình với những âm thanh quen thuộc trong nhà. Phản ứng của bé ở những tuần đầu cũng chưa ổn định: lúc bé giật mình, lúc chỉ chớp mắt nhẹ hoặc dừng mút một chút, rất khó để ba mẹ nhận ra. Bé quay đầu tìm nguồn âm rõ ràng phải đến khoảng 4-6 tháng tuổi.

Vì vậy, việc bé chưa phản ứng rõ với âm thanh trong vài tuần đầu chưa đủ để kết luận bé nghe kém. Thay vì tự thử bằng tiếng động, cách xác nhận chính xác nhất là sàng lọc thính lực sơ sinh.

2.2. Sàng lọc thính lực sơ sinh: Cách kiểm tra chính xác nhất

Sàng lọc thính lực sơ sinh là bước kiểm tra nhanh để phát hiện sớm trẻ có thể bị giảm thính lực. Theo CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ), cứ khoảng 1.000 trẻ được sàng lọc thì có 1-2 trẻ được phát hiện giảm thính lực. Phần lớn các bé này trông hoàn toàn khỏe mạnh, nên rất khó nhận ra nếu chỉ quan sát bằng mắt.

Hiện có 2 phương pháp sàng lọc phổ biến:

• Đo âm ốc tai (OAE): Nhân viên y tế đặt một đầu dò nhỏ vào ống tai bé, phát âm thanh và ghi lại “tiếng vọng” mà ốc tai khỏe mạnh tạo ra. Nếu không ghi nhận được tiếng vọng, bé cần được kiểm tra thêm.
• Đo điện thính giác thân não tự động (AABR): Nhân viên y tế dán vài miếng điện cực nhỏ lên đầu bé, phát âm thanh qua tai nghe mềm và đo phản ứng của dây thần kinh thính giác, não bộ với âm thanh.

Cả hai phương pháp đều nhanh, không đau và thường được thực hiện khi bé đang ngủ. AAP (Viện Nhi khoa Hoa Kỳ) và Ủy ban Liên hợp về Thính lực Trẻ sơ sinh (JCIH) khuyến nghị nên sàng lọc theo mốc 1-3-6:

• Trước 1 tháng tuổi: Bé được sàng lọc thính lực.
• Trước 3 tháng tuổi: Bé chưa qua sàng lọc được đánh giá thính lực đầy đủ để chẩn đoán.
• Trước 6 tháng tuổi: Bé được xác định giảm thính lực được can thiệp sớm.

Nếu bé chưa qua lần sàng lọc đầu, ba mẹ đừng quá hoảng hốt. CDC ghi nhận bé có thể chưa qua sàng lọc vì dịch còn đọng trong tai, bé cử động hoặc phòng quá ồn. Điều quan trọng là đưa bé đi kiểm tra lại đúng hẹn. Ngược lại, bé đã qua sàng lọc vẫn có thể bị giảm thính lực về sau, nên ba mẹ vẫn cần theo dõi các mốc nghe của con.

2.3. Khi nào cần đưa bé đi khám?

Ngoài kết quả sàng lọc, ba mẹ nên đưa bé đi khám tai mũi họng hoặc thính học khi thấy một trong những dấu hiệu trẻ sơ sinh nghe kém sau:

• Không giật mình với tiếng động lớn: Bé 0-3 tháng không giật mình, không chớp mắt hay thức giấc dù có tiếng động lớn bất ngờ.
• Không tìm nguồn âm: Đến khoảng 6 tháng, bé không đưa mắt hoặc quay đầu về phía có âm thanh, không chú ý đến đồ chơi phát tiếng.
• Không phản ứng khi được gọi tên: Đến 9-12 tháng, bé thường không quay lại khi ba mẹ gọi tên từ phía sau hoặc bên cạnh.
• Ít bập bẹ hoặc ngừng bập bẹ: Bé ít phát ra âm thanh, hoặc đã từng bập bẹ nhưng nay lại im lặng hơn.
• Chưa qua sàng lọc thính lực: Bé chưa qua lần sàng lọc đầu và cần được kiểm tra lại, hoặc chưa từng được sàng lọc.

Ba mẹ không cần chờ thêm khi đã thấy dấu hiệu. Đưa bé đi khám sớm giúp bé có cơ hội được hỗ trợ trong giai đoạn não bộ phát triển ngôn ngữ mạnh nhất.

3. 9 cách kích thích thính giác cho trẻ sơ sinh theo từng giai đoạn 0-12 tháng

ASHA (Hiệp hội Ngôn ngữ – Thính học Hoa Kỳ) ghi nhận trẻ học ngôn ngữ thông qua việc nghe ba mẹ nói chuyện, hát và chơi cùng mỗi ngày. Kích thích thính giác cho trẻ sơ sinh không cần đồ chơi đắt tiền hay âm thanh lớn, mà là những giọng nói, bài hát, âm thanh quen thuộc được lặp lại đều đặn.

Biết khi nào trẻ sơ sinh nghe được âm thanh giúp ba mẹ chọn cách chơi phù hợp với từng tháng tuổi. Mục tiêu của các cách dưới đây là giúp bé làm quen, phân biệt rồi hiểu ý nghĩa của âm thanh, chứ chưa cần đặt nặng việc bé phải nói được từ.

3.1. Giai đoạn 0-3 tháng: Làm quen với giọng nói và âm thanh dịu nhẹ

Ở giai đoạn này, giọng nói của ba mẹ là âm thanh bé thích nghe nhất. Ba mẹ nên nói chuyện ở khoảng cách gần, giọng nhẹ nhàng, để bé vừa nghe vừa nhìn được khuôn mặt mình.

Cách 1: Nói chuyện gần mặt bé bằng giọng điệu “biểu cảm” hơn

• Khi thay tã, tắm hay cho bé bú, ba mẹ nói chuyện cách mặt bé khoảng 20-30 cm bằng giọng điệu “biểu cảm” (giọng cao hơn, chậm hơn, kéo dài nguyên âm và nhiều ngữ điệu) như “Con ơi, mẹ thay tã cho con nhé”.
• Cách nói này thu hút sự chú ý của bé hơn giọng nói bình thường, giúp bé tập trung lắng nghe và nhận ra giọng ba mẹ.

Cách 2: Hát ru một vài bài quen thuộc mỗi ngày

Ba mẹ chọn 2-3 bài hát ru hoặc đồng dao, hát nhẹ nhàng vào những thời điểm cố định như trước giờ ngủ, khi tắm. Giai điệu lặp lại giúp bé làm quen với nhịp điệu và âm sắc của tiếng nói, đồng thời tạo cảm giác an toàn, dễ dịu lại khi quấy.

Cách 3: Trò chơi “tìm giọng ba mẹ”

• Khi bé nằm ngửa và tỉnh táo, ba mẹ đứng lệch sang một bên, gọi tên bé nhẹ nhàng, chờ vài giây rồi chuyển sang bên còn lại. Bé có thể chỉ chớp mắt, ngừng cử động hay liếc mắt theo, đó đã là phản ứng lắng nghe.
• Trò chơi giúp bé tập định hướng âm thanh, chuẩn bị cho kỹ năng quay đầu tìm nguồn âm ở giai đoạn sau.

3.2. Giai đoạn 4-6 tháng: Tập tìm và phân biệt nguồn âm thanh

Từ khoảng 4-6 tháng, bé đã biết đưa mắt, quay đầu tìm âm thanh và chú ý đến đồ chơi phát tiếng. Ba mẹ có thể chơi những trò giúp bé tìm nguồn âm và nhận ra sự khác nhau giữa các âm thanh.

Cách 4: Lắc xúc xắc ở nhiều hướng để bé tìm

• Ba mẹ lắc nhẹ xúc xắc ngoài tầm nhìn của bé, lần lượt ở bên trái, bên phải, phía trên, đợi bé quay đầu tìm rồi đưa xúc xắc ra trước mặt và khen bé.
• Trò chơi giúp bé luyện khả năng xác định hướng âm thanh và phối hợp giữa nghe với nhìn.

Cách 5: Chơi trò âm thanh to – nhỏ, nhanh – chậm

• Ba mẹ lặp lại cùng một âm như “bum bum” hoặc “ta ta” nhưng thay đổi lúc to, lúc nhỏ, lúc nhanh, lúc chậm, kèm biểu cảm khuôn mặt tương ứng.
• Thay đổi đặc điểm của cùng một âm giúp bé tập phân biệt âm thanh, nền tảng để sau này bé nhận ra ngữ điệu và cảm xúc trong lời nói.

Cách 6: Đọc sách tranh và bắt chước tiếng kêu con vật

Ba mẹ cho bé xem sách tranh có hình rõ nét, độ tương phản cao như sách Lala Look, chỉ vào từng hình và tạo âm thanh tương ứng: con mèo “meo meo”, con chó “gâu gâu”, ô tô “bim bim”. Bé vừa nhìn hình vừa nghe âm thanh, bắt đầu liên kết những gì mình thấy với những gì mình nghe.

3.3. Giai đoạn 7-12 tháng: Kết nối âm thanh với ý nghĩa

Từ khoảng 7-12 tháng, bé hiểu tên mình và những từ quen thuộc. Các trò chơi lúc này giúp bé hiểu rằng mỗi âm thanh đều gắn với một người, một đồ vật hay một hành động cụ thể.

Cách 7: Ú òa bằng giọng nói và tên bé

• Ba mẹ nấp sau rèm cửa hoặc sau ghế, gọi “Bin ơi, mẹ đâu rồi?” rồi xuất hiện “Ú òa!”.
• Trò chơi giúp bé luyện phản xạ quay lại khi được gọi tên, tìm theo giọng nói và hiểu rằng giọng nói gắn với người thân.

Cách 8: Gọi tên âm thanh quen thuộc trong nhà

• Mỗi khi có âm thanh như chuông cửa, tiếng nước chảy, tiếng máy giặt, ba mẹ dừng lại, hỏi “Tiếng gì thế nhỉ?”, chỉ về phía nguồn âm và gọi tên: “À, chuông cửa reo đấy”.
• Bé học cách chú ý đến âm thanh xung quanh và hiểu mỗi âm thanh đều có nguồn gốc, ý nghĩa riêng.

Cách 9: Gõ nhịp và vỗ tay theo nhạc

• Ba mẹ mở một bài hát thiếu nhi ở âm lượng vừa phải, cùng bé vỗ tay, gõ nhẹ trống đồ chơi hoặc nồi, muỗng nhựa theo nhịp.
• Hoạt động giúp bé cảm nhận nhịp điệu, kết nối âm thanh với vận động của cơ thể, đồng thời rất vui để ba mẹ và bé chơi cùng nhau.

4. 6 lưu ý để bảo vệ thính giác của trẻ

Tai của trẻ sơ sinh nhạy cảm hơn người lớn, và tiếng ồn quá lớn có thể ảnh hưởng đến thính giác của bé. Song song với việc kích thích thính giác, ba mẹ cần chú ý những điều sau để bảo vệ tai bé mỗi ngày.

4.1. Tránh tạo tiếng động lớn đột ngột gần tai bé

Nhiều ba mẹ có thói quen vỗ tay, hét hoặc gọi thật to sát tai để thử xem bé có nghe được không. Thay vì vậy, ba mẹ hãy quan sát phản ứng nghe của bé bằng giọng nói và những âm thanh thông thường trong nhà.

• Không dùng tiếng động lớn để kiểm tra: Phản ứng giật mình trước tiếng động lớn không phải là cách kiểm tra thính lực tại nhà chính xác.
• Hỏi bác sĩ khi nghi ngờ: Nếu nghi bé nghe kém, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ và cho bé đánh giá thính lực, thay vì liên tục thử bằng âm thanh lớn.

4.2. Giữ bé cách xa loa, TV và nguồn âm thanh lớn

Nơi bé nằm chơi, nằm ngủ hằng ngày ảnh hưởng lớn đến lượng âm thanh tai bé phải tiếp nhận.

• Đặt nôi, cũi xa thiết bị phát âm thanh: Không đặt nôi, cũi hoặc nơi bé thường nằm sát TV, loa hay dàn âm thanh.
• Duy trì âm lượng vừa phải: Khi mở TV hoặc nhạc, giữ âm lượng ở mức nói chuyện bình thường vẫn nghe rõ.
• Không để điện thoại sát tai bé: Tránh đặt loa điện thoại sát đầu hoặc tai bé khi phát nhạc, tiếng ru hay white noise.
• Đưa bé ra xa thiết bị gây ồn: Khi dùng máy hút bụi, máy sấy tóc, máy xay, hãy để bé ở phòng khác hoặc cách xa nguồn âm.
• Lấy cảm nhận của người lớn làm mốc: Nếu người lớn thấy âm thanh quá to hoặc khó chịu, ba mẹ nên chủ động đưa bé ra xa.

4.3. Cẩn thận khi dùng máy tạo tiếng ồn trắng (white noise)

White noise là âm thanh rì rào đều đặn, được nhiều gia đình dùng để giúp bé dễ ngủ. Tuy nhiên, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Pediatrics của AAP năm 2014 đã kiểm tra 14 máy tạo tiếng ồn cho trẻ và ghi nhận: khi bật ở mức tối đa, tất cả các máy đều vượt ngưỡng 50 dB (ngưỡng khuyến nghị cho phòng chăm sóc trẻ sơ sinh trong bệnh viện) ở khoảng cách 30 cm, có 3 máy vượt 85 dB.

• Đặt máy xa nơi bé ngủ: Không đặt máy trong nôi, sát đầu hay tai bé; nhóm nghiên cứu khuyến nghị đặt máy càng xa giường bé càng tốt.
• Chỉ bật âm lượng thấp: Dùng mức âm lượng nhỏ nhất đủ để bé dễ ngủ, không bật quá lớn để át hoàn toàn tiếng ồn xung quanh.
• Không bật suốt đêm: Hạn chế thời gian sử dụng, có thể hẹn giờ tắt sau khi bé đã ngủ say.

4.4. Kiểm tra đồ chơi và thiết bị phát âm thanh trước khi đưa cho bé

Nhiều đồ chơi cho trẻ phát nhạc, tiếng động hoặc âm thanh điện tử khá lớn, nhất là khi bé cầm sát tai.

• Nghe thử trước: Ba mẹ bật thử và kiểm tra âm lượng trước khi đưa cho bé.
• Không đặt sát tai bé: Không để nguồn phát âm thanh trực tiếp cạnh tai bé.
• Tăng khoảng cách hoặc hạn chế dùng: Với đồ chơi phát tiếng lớn, đặt xa đầu bé hơn hoặc hạn chế sử dụng.
• Không dùng đồ chơi để “kiểm tra” liên tục: Tránh lắc đồ chơi phát tiếng liên tục chỉ để xem bé có quay đầu không.

4.5. Không tự ý ngoáy hoặc vệ sinh sâu bên trong tai bé

Ráy tai giúp bảo vệ ống tai và thường tự đẩy ra ngoài, nên ba mẹ không cần lấy ráy tai cho bé.

• Chỉ lau vùng tai ngoài: Dùng khăn mềm lau nhẹ vành tai và phía ngoài ống tai khi cần.
• Không đưa tăm bông vào ống tai: Không đưa tăm bông hay bất kỳ vật gì sâu vào tai, cũng không cố lấy ráy tai nằm sâu bên trong.
• Đưa bé đi khám khi tai có dấu hiệu lạ: Nếu tai bé chảy dịch, có mùi, chảy máu hoặc bé hay quấy, kéo tai, ba mẹ nên để nhân viên y tế kiểm tra.
• Không tự nhỏ thuốc: Không tự dùng thuốc nhỏ tai cho trẻ sơ sinh khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.

4.6. Bảo vệ tai bé khi đến nơi có tiếng ồn lớn

Đám cưới, tiệc sinh nhật, sự kiện âm nhạc hay công trình xây dựng đều có thể tạo ra âm thanh vượt mức an toàn cho trẻ nhỏ.

• Hạn chế đưa bé đến nơi quá ồn: Tránh đưa trẻ sơ sinh đến khu vực sát loa, sự kiện âm nhạc hoặc nơi có tiếng máy móc lớn.
• Đứng xa nguồn âm: Nếu không thể tránh, hãy bế bé ra xa loa và giảm thời gian ở lại.
• Hỏi chuyên gia về dụng cụ bảo vệ tai: Nếu gia đình thường xuyên phải đưa bé đến nơi ồn ào, ba mẹ nên hỏi bác sĩ về biện pháp bảo vệ thính giác phù hợp với trẻ nhỏ.
• Không nhét nút tai cho bé: Không tự dùng nút tai nhét vào ống tai trẻ sơ sinh vì nguy cơ hóc, kẹt và tổn thương tai.

---

Hy vọng qua bài viết trên đây, ba mẹ đã hiểu rõ hơn khi nào trẻ sơ sinh nghe được âm thanh, cách kiểm tra thính giác và những cách kích thích, bảo vệ thính giác phù hợp với độ tuổi của bé. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng, phản ứng với âm thanh cũng khác nhau, điều quan trọng là bé tiến bộ đều qua từng tháng. Ba mẹ hãy trò chuyện, hát và chơi cùng con mỗi ngày, quan sát những phản ứng nhỏ của bé và trao đổi sớm với bác sĩ nếu có điều băn khoăn.