Khủng hoảng tuổi lên 1: Cẩm nang những điều ba mẹ cần biết để giúp bé vượt qua

> Tóm tắt bài viết cho ba mẹ

Khủng hoảng tuổi lên 1 là cách gọi giai đoạn khoảng 12-18 tháng, khi bé bỗng hay cáu, ăn vạ, bám mẹ hoặc đổi nếp ăn ngủ. Đây là phần bình thường của quá trình lớn lên, khi bé muốn tự làm nhiều hơn nhưng chưa đủ lời để nói ra. Trong bài viết dưới đây, Lalala Baby sẽ chia sẻ 6 dấu hiệu, 5 nguyên nhân và 9 cách giúp bé vượt qua giai đoạn này.


I. Khủng hoảng tuổi lên 1 là gì? Bắt đầu từ khi nào và kéo dài bao lâu?

“Khủng hoảng tuổi lên 1” không phải là tên một bệnh hay một chẩn đoán y khoa. Đây là cách gọi quen thuộc để chỉ quãng thời gian bé thay đổi rõ về cảm xúc và hành vi quanh mốc 1 tuổi. Bé đang vui vẻ, dễ chịu bỗng hay khóc, hay nói “không”, ném đồ khi không vừa ý.

Giai đoạn này thường bắt đầu quanh sinh nhật đầu tiên của bé. Có bé thay đổi từ 11-12 tháng, có bé đến khoảng 13-15 tháng mới rõ, nên ba mẹ hay nghe nhắc đến “khủng hoảng 13 tháng”. Theo AAP (Viện Nhi khoa Hoa Kỳ), các cơn ăn vạ là một phần bình thường của sự phát triển, thường gặp nhất ở trẻ 1-3 tuổi và có xu hướng giảm sau 3 tuổi.

Vì vậy, khủng hoảng tuổi lên 1 kéo dài bao lâu sẽ khác nhau ở mỗi bé, chưa có mốc thời gian cố định. Nhiều ba mẹ thấy con dịu đi sau một thời gian, rồi lại gặp những thay đổi mới ở tuổi lên 2, lên 3. Đó là những chặng tiếp nối trên hành trình con học cách hiểu và thể hiện cảm xúc.

Khủng hoảng tuổi lên 1 là giai đoạn bé hay cáu, ăn vạ khi chưa đủ lời để nói điều mình muốn
Khủng hoảng tuổi lên 1 là giai đoạn bé hay cáu, ăn vạ khi chưa đủ lời để nói điều mình muốn

II. 6 dấu hiệu khủng hoảng tuổi lên 1 ba mẹ dễ nhận thấy

Mỗi bé có biểu hiện khác nhau, có bé chỉ cáu nhẹ, có bé ăn vạ khá dữ dội. Ba mẹ có thể để ý 6 dấu hiệu thường gặp sau:

  1. Hay cáu gắt, ăn vạ: Bé khóc to, nằm lăn ra sàn, đẩy tay ba mẹ hoặc giãy giụa khi không được như ý. Đây là cách tự nhiên trẻ 1-3 tuổi dùng để bày tỏ nhu cầu.
  2. Thích nói “không”, lắc đầu để thể hiện mong muốn của mình.
  3. Ném đồ, đập đồ: Bé thả rơi thìa, ném đồ chơi để xem điều gì xảy ra, và cũng ném đồ khi đang bực bội.
  4. Bám mẹ hơn trước: Nhiều bé bắt đầu lo âu chia ly rõ hơn ở 15-18 tháng. Bé khóc khi mẹ rời phòng, không chịu cho người khác bế. Ba mẹ có thể tham khảo thêm biểu hiện này ở bài viết Con bám mẹ quá phải làm sao?
  5. Ăn ít hơn, kén ăn hơn: Ba mẹ có thể thấy con ăn ít đi rõ rệt sau sinh nhật đầu tiên, ăn vài miếng đã quay đi. Lý do là tốc độ lớn của bé chậm lại nên bé không cần nhiều thức ăn như trước. Bé cũng có thể ăn rất nhiều bữa này nhưng gần như không ăn bữa sau.
  6. Giấc ngủ thay đổi: Bé khó vào giấc hơn, hay thức đêm gọi ba mẹ. Khoảng 18 tháng, có khi sớm hơn, nhiều bé chuyển từ 2 giấc ngủ ngày sang 1 giấc buổi chiều, nên giờ ngủ trong nhà có thể xáo trộn một thời gian.

Phần lớn những thay đổi trên đều bình thường. Ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khi thấy:

  • Bé bỏ ăn kéo dài, sụt cân hoặc không tăng cân theo biểu đồ tăng trưởng.
  • Cơn ăn vạ quá thường xuyên, quá dữ dội, bé hay tự làm đau mình hoặc làm đau người khác, gần như không hợp tác trong mọi việc.
  • Bé mất đi kỹ năng đã từng làm được hoặc chưa đạt các mốc phát triển theo tuổi.

III. 5 nguyên nhân khiến bé rơi vào khủng hoảng tuổi lên 1

Hiểu vì sao con thay đổi giúp ba mẹ bình tĩnh hơn khi đối diện với những cơn cáu của bé. Khủng hoảng tuổi lên 1 thường đến từ 5 nguyên nhân sau:

  1. Bé muốn tự làm nhưng kỹ năng chưa theo kịp:

Khi trẻ học được nhiều điều mới và độc lập hơn, bé muốn làm nhiều việc vượt quá khả năng thể chất và cảm xúc của mình, nên dễ bực bội. Ví dụ: Bé muốn tự xúc ăn, tự mở nắp hộp, nhưng đôi tay chưa làm được như ý.

  1. Bé chưa đủ lời để nói điều mình muốn:

Trẻ nhỏ chưa nói được điều mình cần, còn những từ chỉ cảm xúc lại càng khó. Khi không diễn đạt được, bé dùng tiếng khóc và cơn ăn vạ thay cho lời nói.

  1. Bé đang học những kỹ năng lớn như tập đi:

Quanh 1 tuổi, nhiều bé tập đứng, tập đi, leo trèo. Bé háo hức khám phá khắp nơi nhưng hay bị ngã, bị ngăn lại, nên cảm xúc cũng lên xuống thất thường hơn.

  1. Bé đói, mệt, buồn ngủ hoặc không khỏe:

Trẻ dễ ăn vạ hơn khi đói, mệt hoặc ốm. Những ngày bé mọc răng, cảm sốt hay ngủ không đủ giấc thường là những ngày bé khó chịu nhất.

  1. Nếp sinh hoạt thay đổi:

Cai sữa, bắt đầu đi nhà trẻ, mẹ đi làm lại, chuyển nhà hay có em bé đều có thể khiến bé thấy bất an và phản ứng mạnh hơn bình thường.

Bé muốn tự xúc ăn nhưng đôi tay chưa làm được như ý nên dễ bực bội - khủng hoảng tuổi lên 1
Bé muốn tự xúc ăn nhưng đôi tay chưa làm được như ý nên dễ bực bội

IV. 9 cách giúp bé vượt qua khủng hoảng tuổi lên 1

Ba mẹ không thể ngăn mọi cơn cáu của con, và cũng không cần làm vậy. Mục tiêu của giai đoạn này là giúp bé dần biết gọi tên cảm xúc và tự dịu lại, chứ chưa cần bé ngưng khóc ngay. Lalala Baby chia 9 cách theo 3 thời điểm: trước, trong và sau cơn cáu của bé.

4.1. Trước cơn cáu: Giảm những lúc dễ “bùng nổ”

Nhiều cơn ăn vạ có thể đoán trước: lúc bé đói, lúc buồn ngủ, lúc bị kéo khỏi trò chơi đang thích. Chuẩn bị trước giúp ba mẹ tránh được khá nhiều tình huống căng thẳng.

Cách 1: Giữ giờ ăn, giờ ngủ đều đặn

  • Ba mẹ cố gắng cho bé ăn, ngủ vào những khung giờ gần giống nhau mỗi ngày, tránh những chuyến đi chơi quá lâu hay để lỡ bữa ăn, giấc ngủ của bé. Nếu phải ra ngoài, ba mẹ mang theo đồ ăn nhẹ và chọn thời điểm sau khi bé đã ngủ dậy.
  • Bé no và ngủ đủ sẽ ít cáu hơn, ba mẹ cũng nhẹ nhàng hơn trong ngày.

Cách 2: Báo trước khi chuyển sang việc khác

  • Thay vì bế bé đi tắm ngay khi con đang chơi, ba mẹ báo trước: “Con chơi thêm một chút nữa rồi mình đi tắm nhé.”
  • Một lúc sau, ba mẹ nhắc lại: “Đến giờ tắm rồi, mình cất xe vào hộp rồi đi tắm nào.”
  • Được báo trước, bé có thời gian chuẩn bị và dễ chấp nhận việc dừng chơi hơn.

Cách 3: Cho bé chọn 1 trong 2

  • Cho trẻ quyền quyết định những việc nhỏ bằng các lựa chọn cụ thể, thay vì hỏi “có” hay “không” sẽ giúp tạm thời đánh lạc hướng sự phản đối của bé.
  • Ví dụ: Khi bé nhất quyết không chịu mặc áo khi ba mẹ hỏi “Con có mặc áo không?”. Ba mẹ hãy chuyển sự chú ý của bé sang lựa chọn “Con mặc áo xanh hay áo vàng?”, “Con muốn ăn chuối hay ăn táo?”. Cả hai lựa chọn đều là điều ba mẹ đồng ý.
  • Bé thấy mình được tự quyết, nên ít phản đối hơn, ba mẹ vẫn giữ được điều cần làm.

4.2. Khi bé đang ăn vạ: Giữ bình tĩnh và giữ an toàn

Khi cơn ăn vạ đã đến, bé không thể nghe giảng giải dài. Việc của ba mẹ lúc này là ở bên con, giữ con an toàn và giúp con dịu lại.

Cách 4: Hít thở, hạ giọng và ở gần con

  • Ba mẹ hít một hơi thật sâu trước khi nói, giữ giọng nhỏ và chậm.
  • Ba mẹ ngồi xuống gần con, dời những đồ vật cứng, sắc nhọn ra xa để bé không bị va đập khi giãy giụa. Nếu đang ở nơi đông người, ba mẹ có thể bế con ra một góc yên tĩnh hơn.
  • Giao tiếp với con nhẹ nhàng, không cố hỏi bé khi bé đang ở đỉnh của cơn bùng nổ.
  • Sự bình tĩnh của ba mẹ là chỗ dựa giúp bé dần lấy lại bình tĩnh.
Giữ bình tĩnh và ở gần con là chỗ dựa giúp bé dần lấy lại bình tĩnh - khủng hoảng tuổi lên 1
Giữ bình tĩnh và ở gần con là chỗ dựa giúp bé dần lấy lại bình tĩnh

Cách 5: Gọi tên cảm xúc của con bằng câu ngắn

  • Ba mẹ nói thành lời điều con đang cảm thấy: “Con bực vì muốn cầm điện thoại của mẹ.” “Con buồn vì phải về nhà.”
  • Ba mẹ không cần chiều theo điều con đòi, chỉ cần cho con biết ba mẹ hiểu điều con muốn nhưng con không được làm như vậy.
  • Nghe ba mẹ gọi tên cảm xúc nhiều lần, bé dần học được những từ như “bực”, “buồn”, “sợ” để dùng về sau.

Cách 6: Đánh lạc hướng nhẹ nhàng

  • Ba mẹ hãy đánh lạc hướng khi bé đang cáu: chuyển sang phòng khác, đưa bé một món đồ chơi an toàn hoặc hát một bài hát vui, dù nghe hơi ngộ nghĩnh. “Ơ, con chim đang hót ngoài cửa sổ kìa, mình ra xem nhé.”
  • Với trẻ 12-18 tháng, đánh lạc hướng thường giúp bé quên cơn bực khá nhanh.
Đánh lạc hướng nhẹ nhàng giúp bé quên cơn bực khá nhanh - khủng hoảng tuổi lên 1
Đánh lạc hướng nhẹ nhàng giúp bé quên cơn bực khá nhanh

4.3. Sau cơn cáu: Giúp bé học cách nói ra điều mình muốn

Khi bé đã dịu lại là lúc ba mẹ nối lại sự gần gũi với con và giúp con biết cách bày tỏ để lần sau không cần ăn vạ.

Cách 7: Ôm và vỗ về con

  • Khi con thôi khóc, ba mẹ ôm con, xoa lưng và nói: “Con giỏi lắm, con bình tĩnh lại rồi.” Ba mẹ không nhắc lại lỗi dài dòng hay trách con vừa làm ba mẹ xấu hổ.
  • Cái ôm sau cơn cáu cho bé biết ba mẹ vẫn yêu con, kể cả khi con đang có cảm xúc khó chịu.

Cách 8: Dạy con từ và cử chỉ đơn giản

  • Ba mẹ dạy con vài từ, vài cử chỉ dùng hằng ngày như “nữa”, “xong”, “giúp”, lắc đầu, gật đầu, chỉ tay. Khi con giơ tay về phía cốc nước, ba mẹ nói: “Con muốn uống nước à? Nước.”
  • Đọc cùng con những cuốn sách tranh có hình đồ vật, con vật quen thuộc cũng giúp con biết thêm từ để gọi tên điều mình cần.
  • Khi khả năng ngôn ngữ tốt hơn, các cơn ăn vạ thường giảm dần. Bé nói được điều mình muốn sẽ ít phải dùng tiếng khóc hơn.
Đọc sách tranh cùng con giúp bé biết thêm từ để gọi tên điều mình cần - khủng hoảng tuổi lên 1 kéo dài bao lâu
Đọc sách tranh cùng con giúp bé biết thêm từ để gọi tên điều mình cần

Cách 9: Khen cụ thể khi con làm tốt

  • Ba mẹ nên dành sự chú ý cho con những lúc con cư xử tốt và khen cụ thể. Thay vì chỉ nói “giỏi quá”, ba mẹ nói rõ: “Con chỉ vào cốc nước, mẹ hiểu ngay con muốn uống.” “Con đợi mẹ rót sữa, con ngoan quá.”
  • Bé biết rõ việc mình làm được ba mẹ ghi nhận, nên sẽ muốn lặp lại.

Bên cạnh 9 cách trên, ba mẹ nên tránh quát mắng, đánh hay dọa con trong lúc con đang ăn vạ, vì bé còn quá nhỏ để hiểu và có thể càng hoảng hơn.

Ba mẹ cũng không nên chiều theo mọi đòi hỏi chỉ để con nín, vì bé sẽ học được rằng khóc to là có được điều mình muốn. Sự nhất quán mỗi ngày giúp giảm số lần và mức độ ăn vạ, nên cả nhà cần thống nhất một cách ứng xử với con.


Hy vọng qua bài viết trên đây, ba mẹ đã hiểu rõ hơn về khủng hoảng tuổi lên 1 và tìm được cách đồng hành phù hợp với độ tuổi của bé và điều kiện của gia đình. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển và tính cách riêng, có bé chỉ khó chịu một thời gian ngắn, có bé cần lâu hơn để học cách thể hiện cảm xúc. Ba mẹ hãy kiên nhẫn quan sát, giữ nếp sinh hoạt ổn định và trò chuyện với con mỗi ngày để giúp con vượt qua giai đoạn này nhẹ nhàng hơn.

Nguyễn Thị Đức

Nguyễn Thị Đức

Founder & CEO Lalala Baby, Thạc sĩ MBA Quản trị Kinh doanh (Đại học La Trobe, Úc). Trong hơn 7 năm xây dựng và phát triển Lalala Baby, chị cùng đội ngũ đã đưa 1.000.000+ sản phẩm giáo dục đến các gia đình Việt. Với vai trò lãnh đạo và quản trị chất lượng toàn bộ hệ sinh thái sản phẩm, định hướng phát triển các giải pháp đồ chơi giáo dục sớm, xây dựng lộ trình Học qua chơi và chương trình Lala Mate, giúp cha mẹ dễ dàng đồng hành cùng con trong từng giai đoạn phát triển.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Khám phá thêm cùng Lalala Baby

Giáo dục sớm
Giáo dục sớm chuẩn chuyên gia (Montessori /Glenn Doman)
Thương hiệu
Thương hiệu đồ chơi giáo dục sớm Việt Nam
Quy chuẩn
Theo quy chuẩn QCVN 3: 2019/BKHCN
Chính sách
Đổi trả 15 ngày, bảo hành 6 tháng (áp dụng với một số sản phẩm)
✓ Đã thêm vào giỏ hàng
Messenger Chat