Nhận thức của trẻ 9-12 tháng: Ba mẹ đã hiểu rõ?

 

I. Nhận thức của trẻ 9-12 tháng tuổi phát triển như thế nào?

AAP (Viện Nhi khoa Hoa Kỳ) mô tả bé 8 tháng tò mò với mọi thứ nhưng thời gian tập trung còn ngắn, thường chỉ chơi một món đồ trong 2-3 phút rồi chuyển sang món khác. Đến 12 tháng, bé có thể ngồi chơi với một món đồ lâu hơn, có khi đến 15 phút. Những trò thả, lăn, ném, nhúng nước tưởng như ngẫu nhiên thực chất là cách bé tìm hiểu thế giới vận hành ra sao.

Theo CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) và AAP, nhận thức của trẻ 9-12 tháng thể hiện qua 5 mốc sau:

1. Tìm đồ vật bị rơi khuất tầm nhìn: Đến 9 tháng, bé nhìn theo và tìm kiếm khi chiếc thìa hay món đồ chơi rơi ra khỏi tầm mắt.
2. Gõ hai vật vào nhau và thích chơi ú òa: Đến 9 tháng, bé đập hai món đồ vào nhau để tạo tiếng, cười khi ba mẹ chơi ú òa.
3. Tìm đồ vật bị giấu: AAP ghi nhận khoảng 8 tháng, bé nhấc khăn lên để tìm đồ chơi bị giấu; đến 10 tháng, bé tin chắc món đồ vẫn còn đến mức tiếp tục tìm dù ba mẹ đã lén lấy đi. Đến 1 tuổi, bé tìm được món đồ mà bé thấy ba mẹ giấu, chẳng hạn đồ chơi dưới chăn.
4. Bỏ đồ vào hộp hoặc cốc: Đến 1 tuổi, bé biết bỏ một món đồ vào đồ đựng, như bỏ khối gỗ vào cốc.
5. Thử nghiệm để hiểu đặc điểm đồ vật: Qua việc thả, lăn, ném, bé dần nhận ra có vật lăn được, có vật không; có vật mềm, có vật nhám; có vật lồng được vào nhau.

Nhìn chung, nhận thức của trẻ 9-12 tháng tiến từ thử nghiệm với từng món đồ sang hiểu mối liên hệ giữa các đồ vật, như vật này nằm trong vật kia. Ba mẹ có thể xem thêm các mốc ở những độ tuổi khác qua bài 10 mốc phát triển nhận thức của trẻ từ 0-6 tuổi.

II. Bé 12 tháng chưa biết tìm đồ bị giấu hoặc chưa bỏ đồ vào hộp có sao không? 4 dấu hiệu ba mẹ cần lưu ý

Bé chưa làm được một kỹ năng đúng ngày tròn 12 tháng chưa chắc đã là vấn đề. Mốc phát triển của CDC là những việc mà phần lớn trẻ (từ 75% trở lên) làm được ở một độ tuổi, nên vẫn có những bé cần thêm thời gian. Nhiều bé chưa bỏ đồ vào hộp đơn giản vì chưa được chơi trò này. Ba mẹ nên tạo cơ hội cho bé thử vài lần mỗi ngày, đồng thời theo dõi thêm 4 dấu hiệu dưới đây:

• Bé 9 tháng chưa nhìn theo hay tìm đồ vật bị rơi: Khi thìa hoặc đồ chơi rơi xuống sàn, bé không nhìn theo, không tìm kiếm, như thể món đồ đã biến mất hoàn toàn.
• Bé 12 tháng chưa tìm thấy đồ ba mẹ giấu: Ba mẹ giấu đồ chơi dưới chăn ngay trước mắt bé nhưng bé không nhấc chăn lên, dù đã chơi nhiều lần.
• Bé chưa bỏ đồ vào hộp dù đã được làm mẫu: Ba mẹ đã nhiều lần làm mẫu bỏ khối vào cốc nhưng bé vẫn không thử làm theo.
• Bé ít phản ứng khi chơi tương tác hoặc mất kỹ năng đã có: Bé không cười khi chơi ú òa, không hứng thú khi ba mẹ chơi cùng, hoặc trước đây đã làm được một việc nhưng nay lại không làm được nữa.

CDC khuyến nghị nếu bé chưa đạt một hoặc nhiều mốc, mất kỹ năng đã có, hoặc ba mẹ có bất kỳ băn khoăn nào, hãy trao đổi với bác sĩ nhi và hỏi về việc sàng lọc phát triển. Ba mẹ là người hiểu con nhất, vì vậy đừng chờ đợi. Phát hiện sớm giúp bé có nhiều cơ hội được hỗ trợ kịp thời hơn.

III. 9 trò chơi hỗ trợ nhận thức cho trẻ 9-12 tháng tuổi qua sinh hoạt hằng ngày

Để hỗ trợ nhận thức của trẻ 9-12 tháng tuổi, ba mẹ không cần dành riêng một “giờ học” cho bé. Bữa ăn, giờ chơi trên sàn, lúc thay tã hay tắm đều là cơ hội để bé khám phá. AAP ghi nhận những “đồ chơi” bé thích nhất ở tuổi này thường là đồ gia dụng như thìa gỗ, hộp đựng trứng, hộp nhựa đủ hình dạng.

Dưới đây là 9 trò chơi chia theo 3 khoảng thời gian quen thuộc trong ngày. Mục tiêu là để bé được thử, được sai và được thử lại, chứ chưa cần bé làm đúng ngay.

Lưu ý an toàn chung: Bé ở tuổi này lục ngăn kéo, mở tủ, đổ thùng rác. AAP khuyến nghị gắn khóa an toàn cho tủ, ngăn kéo có đồ nguy hiểm và dọn hết vật nhỏ bé có thể cho vào miệng.

3.1. Giờ ăn: Biến bữa ăn thành phòng thí nghiệm nhỏ

Bé đã ngồi vững trên ghế ăn, thích tự bốc đồ ăn và nghịch mọi thứ trên khay. Ba mẹ có thể tận dụng bữa ăn để bé khám phá, miễn là chuẩn bị tâm lý cho một bữa ăn “bừa bộn” hơn bình thường.

Trò chơi 1: Cho bé tự lấy thức ăn từ chiếc cốc nhỏ

Bỏ đồ vào và lấy đồ ra khỏi đồ đựng là kỹ năng nhận thức của trẻ khoảng 1 tuổi (CDC). Khi phải thò tay vào cốc để lấy miếng ăn, bé hiểu rằng đồ vật có thể nằm “bên trong” một vật khác.

Cách thực hiện:

• Chuẩn bị chiếc cốc nhựa miệng rộng, nông.
• Bỏ vài miếng thức ăn mềm, cắt nhỏ phù hợp vào cốc.
• Đặt cốc trên khay ăn và để bé tự thò tay lấy.
• Khi bé đã quen, ba mẹ có thể cho bé bỏ lại miếng ăn vào cốc.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Lấy sẵn thức ăn ra đút cho bé vì sợ bé làm đổ. Thay vì làm hộ, ba mẹ hãy kê khăn dưới ghế và để bé tự thử.

Lưu ý: Ba mẹ hãy tìm hiểu kỹ những thực phẩm có nguy cơ gây hóc và luôn ngồi cạnh khi bé ăn.

Trò chơi 2: Cho bé bốc thức ăn nhiều kết cấu và gọi tên cảm giác

CDC khuyến khích ba mẹ cho bé làm quen với thức ăn có kết cấu khác nhau: mịn, nghiền hoặc thái nhỏ. Mỗi kết cấu là một thông tin mới, giúp bé học về đặc điểm đồ vật như mềm, dẻo, trơn.

Cách thực hiện:

• Bày 2-3 loại thức ăn có kết cấu khác nhau trên khay: bí đỏ nghiền, cơm nắm nhỏ, chuối cắt miếng mềm.
• Để bé tự bốc, bóp, miết các món.
• Gọi tên cảm giác khi bé chạm vào: “Bí mịn quá”, “Cơm dính dính”.
• Chấp nhận bé từ chối món mới và thử lại vào các bữa sau.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Lau tay cho bé liên tục khiến bé mất hứng khám phá. Thay vì lau ngay, ba mẹ hãy đợi kết thúc bữa ăn rồi mới vệ sinh cho bé.

Trò chơi 3: Úp chén lên đồ vật để bé tự lật tìm

Đến 1 tuổi, bé tìm được món đồ mà bé thấy ba mẹ giấu. Khác với chiếc khăn mềm, chiếc chén úp che kín hoàn toàn món đồ và bé phải dùng tay nhấc vật cứng lên, nên trò chơi có độ khó cao hơn.

Cách thực hiện:

• Sau bữa ăn, đặt một món đồ chơi nhỏ bé thích (đủ lớn để không nuốt được) trên khay.
• Úp chén nhựa lên món đồ ngay trước mắt bé.
• Hỏi “Đồ chơi đâu rồi?” và chờ bé lật chén.
• Khi bé đã thạo, dùng 2 chén úp nhưng chỉ giấu đồ dưới 1 chén.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Nhắc bé “Ở dưới chén đó con” ngay lập tức. Thay vì gợi ý sớm, ba mẹ hãy chờ vài giây để bé tự suy nghĩ.

3.2. Giờ chơi trên sàn: Bỏ vào, lăn đi, tìm điều mới

Bé đã bò, vịn đứng và di chuyển khắp nhà. Không gian sàn rộng và an toàn giúp bé tự do thử nghiệm. Nếu bé còn đang tập bò, ba mẹ có thể tham khảo bài bé mấy tháng biết bò.

Trò chơi 4: Cùng bé dọn đồ chơi vào giỏ

CDC gợi ý ba mẹ chơi cùng bé bằng cách đổ khối ra rồi cùng bỏ lại vào. Dọn đồ chơi vào giỏ là phiên bản “đời thường” của trò chơi này, vừa giúp bé luyện kỹ năng bỏ vào, vừa hình thành nếp dọn dẹp.

Cách thực hiện:

• Chọn giỏ hoặc thùng miệng rộng, thấp.
• Cuối giờ chơi, ba mẹ bỏ từng món vào giỏ và nói “Mình cùng bỏ vào nào”.
• Đưa cho bé một món và chỉ vào giỏ.
• Để bé tự đổ giỏ ra rồi cùng bỏ lại, lặp lại nhiều lần nếu bé thích.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Dọn hộ bé cho nhanh. Thay vì làm thay, ba mẹ hãy để bé bỏ vào dù chỉ một món, rồi khen ngợi cụ thể.

Trò chơi 5: Thêm một điều mới vào món đồ quen thuộc

AAP ghi nhận bé đặc biệt hứng thú với những thứ hơi khác so với điều bé đã biết. Ví dụ khi bé chán chiếc hộp giấy cũ, ba mẹ chỉ cần bỏ một quả bóng vào bên trong là bé lại thích thú. Những thay đổi nhỏ như vậy giúp bé học cách nhận ra sự khác biệt giữa quen và lạ.

Cách thực hiện:

• Chọn một món đồ bé đã quen như hộp giấy, chiếc nồi nhựa, cuốn sách.
• Thêm một chi tiết mới: bỏ quả bóng vào hộp, đặt chiếc thìa vào nồi.
• Đưa lại cho bé và quan sát bé khám phá.
• Mỗi lần chỉ thay đổi một chi tiết để bé dễ nhận ra.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Mua liên tục đồ chơi mới. AAP lưu ý đồ quá giống thứ bé đã thấy sẽ bị bỏ qua nhanh, còn đồ quá lạ có thể khiến bé bối rối hoặc sợ. Thay vì mua mới, ba mẹ hãy biến tấu đồ cũ một chút.

Đồ chơi gợi ý: Sách vải ehon hoặc sách vải đa tương tác của Lalala Baby. Mỗi trang có chi tiết lật, mở, bóp, kéo khác nhau cho bé khám phá. Mỗi lần chơi, ba mẹ giới thiệu cho bé một chi tiết mới để bé thử.

Trò chơi 6: Lăn bóng và đồ vật

AAP ghi nhận qua quan sát, bé dần hình thành ý niệm về hình dạng: có vật lăn được, có vật không. Đặt những đồ vật khác nhau cạnh nhau và cùng bé thử lăn là cách đơn giản để bé tự phát hiện điều này.

Cách thực hiện:

• Chuẩn bị 1 quả bóng, 1 chiếc cốc nhựa nằm ngang, 1 khối vuông hoặc hộp giấy nhỏ.
• Ngồi đối diện bé, lăn bóng về phía bé và nói “Lăn!”.
• Thử đẩy khối vuông, nói “Không lăn”.
• Để bé tự đẩy từng món và quan sát.

Bé tự đẩy khối vuông, khối chỉ trượt một chút, bé nhìn mẹ.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Giải thích dài dòng “vì bóng tròn nên lăn được”. Thay vì giải thích, ba mẹ hãy để bé tự thử, chỉ dùng từ ngắn “lăn”, “không lăn”.

3.3. Giờ thay tã, tắm và đi quanh nhà: Ú òa nhiều biến thể

Những lúc chăm sóc hằng ngày là khi ba mẹ ở gần bé nhất. AAP gợi ý nhiều biến thể của trò ú òa để giữ bé hứng thú, giúp bé tiếp tục củng cố hiểu biết rằng mọi thứ vẫn tồn tại khi khuất tầm mắt.

Trò chơi 7: Ú òa bằng đôi chân của bé lúc thay tã

Đây là biến thể ú òa AAP gợi ý cho giờ thay tã, khi bé nằm ngửa đối diện ba mẹ. Bé không chỉ là người xem mà còn tự điều khiển việc “giấu” và “tìm”.

Cách thực hiện:

• Bé nằm ngửa, mặt hướng về ba mẹ.
• Nâng nhẹ hai chân bé lên, nói “Lên, lên, lên”, cho đến khi chân bé che mặt ba mẹ.
• Tách hai chân bé ra và nói “Ú òa!”.
• Khi bé đã quen, chờ bé tự nâng chân lên.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Chơi khi bé đang quấy hoặc mệt. Thay vì cố chơi, ba mẹ hãy chọn lúc bé tỉnh táo, vui vẻ.

Trò chơi 8: Trốn sau cửa

AAP gợi ý ba mẹ trốn sau cửa hoặc đồ nội thất, để lộ bàn chân hoặc cánh tay làm gợi ý, bé sẽ rất thích thú đi tìm. Trò này kết hợp nhận thức với vận động, phù hợp khi bé đã bò hoặc đi men.

Cách thực hiện:

• Chọn chỗ trốn gần, an toàn trong tầm bé có thể bò tới.
• Để lộ một phần cơ thể như bàn chân, bàn tay.
• Gọi tên bé: “Bé ơi, ba ở đâu?”
• Khi bé tìm thấy, ôm bé và khen ngợi.

Lỗi ba mẹ hay mắc: Trốn quá kỹ hoặc quá lâu khiến bé hoảng sợ. Thay vì làm bé khó, ba mẹ hãy luôn để lại gợi ý và đáp lại ngay khi bé gọi.

Trò chơi 9: Thả, nhúng đồ chơi trong chậu tắm

AAP ghi nhận bé ở tuổi này thích thả, lăn, ném và nhúng đồ vật xuống nước để xem chúng phản ứng ra sao. Giờ tắm là lúc lý tưởng để bé thấy vật nổi, vật chìm, nước chảy khi đổ cốc.

Cách thực hiện:

• Chuẩn bị 2-3 món đồ an toàn: vịt nhựa, cốc nhựa, thìa nhựa.
• Thả vịt xuống nước và nói “Nổi!”.
• Cho bé múc nước bằng cốc rồi đổ ra.
• Để bé tự nhấn đồ xuống nước và quan sát.

Lưu ý: Ba mẹ luôn ở ngay cạnh và giữ một tay gần bé trong suốt thời gian tắm, không rời mắt khỏi bé dù chỉ một lúc.

---

Hy vọng qua bài viết trên đây, ba mẹ đã hiểu rõ hơn nhận thức của trẻ 9-12 tháng tuổi và tìm được những cách hỗ trợ phù hợp với độ tuổi của bé và điều kiện của ba mẹ. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng, bé chưa làm được hôm nay có thể sẽ làm được sau vài tuần được chơi cùng ba mẹ. Ba mẹ hãy quan sát con và tạo cơ hội để bé khám phá qua những sinh hoạt quen thuộc mỗi ngày, phù hợp với độ tuổi và khả năng của bé.