Từ A-Z về phát triển ngôn ngữ cho trẻ 0-3 tháng

1.1 Trẻ bắt đầu phản ứng với âm thanh và giọng nói

• Có phản ứng với những âm thanh xuất hiện trong môi trường.
• Phản ứng trước một số âm thanh lớn hoặc đột ngột.
• Dần chú ý đến giọng nói của người thường xuyên chăm sóc mình.
• Nhìn hoặc hướng sự chú ý về phía người đang nói.
• Có thể trở nên yên lặng hoặc thay đổi hành vi khi nghe giọng nói.

1.2 Trẻ sử dụng tiếng khóc để truyền đạt nhu cầu

• Tiếng khóc là một trong những hình thức giao tiếp đầu tiên của trẻ sơ sinh.
• Khi đói, mệt, khó chịu hoặc cần được chăm sóc, trẻ chưa thể nói “Con đói” hay “Con khó chịu”. Tiếng khóc trở thành tín hiệu giúp trẻ thu hút sự chú ý của người chăm sóc.
• Theo thời gian, cha mẹ có thể hiểu con tốt hơn bằng cách quan sát tiếng khóc kết hợp với nét mặt, cử động cơ thể, thời điểm và hoàn cảnh.

1.3 Trẻ bắt đầu tạo những âm thanh ngoài tiếng khóc

• Một thay đổi thú vị trong giai đoạn đầu đời là trẻ dần tạo ra nhiều âm thanh hơn thay vì chỉ khóc.
• Cha mẹ có thể nghe thấy những âm nguyên âm hoặc tiếng ê a như “oo”, “ah” khi trẻ tỉnh táo, thoải mái hoặc đang được người lớn tương tác.
• Những âm thanh này chưa phải từ có ý nghĩa. Tuy nhiên, chúng cho thấy trẻ đang khám phá khả năng tạo âm và bắt đầu có thêm một phương tiện để tương tác với những người xung quanh.
• Đặc biệt, khi trẻ phát âm và người lớn đáp lại, một cuộc “hội thoại” rất sơ khai có thể xuất hiện: trẻ phát âm → cha mẹ phản hồi → trẻ tiếp tục phản ứng.

1.4 Trẻ bắt đầu giao tiếp bằng ánh mắt và nét mặt

• Chú ý đến khuôn mặt ở gần.
• Nhìn người đang tương tác với mình.
• Quan sát nét mặt và chuyển động trên khuôn mặt.
• Thay đổi biểu cảm khi được trò chuyện.
• Dần sử dụng ánh mắt và nét mặt như một phần của tương tác.

1.5 Trẻ bắt đầu mỉm cười và tương tác với người chăm sóc

• Khi được trò chuyện, mỉm cười hoặc tương tác trong trạng thái tỉnh táo và thoải mái, trẻ có thể bắt đầu đáp lại bằng nụ cười, ánh mắt, cử động hoặc âm thanh.
• Trẻ cũng dần phản ứng nhiều hơn với nét mặt và giọng nói của người chăm sóc.
• Những khoảnh khắc tưởng như rất đơn giản này lại tạo nên các lượt tương tác qua lại ban đầu. Đây là nền tảng để sau này trẻ học cách tham gia giao tiếp: chú ý đến người khác, phát tín hiệu, chờ phản hồi rồi tiếp tục tương tác.

2.2 Nhìn vào mắt và sử dụng biểu cảm khi trò chuyện

• Mỉm cười với trẻ.
• Thay đổi nét mặt một cách tự nhiên.
• Trò chuyện bằng giọng ấm áp, có ngữ điệu.
• Quan sát xem trẻ nhìn, cử động, thay đổi biểu cảm hay phát âm như thế nào.
• Phản hồi những tín hiệu trẻ tạo ra.

• Thu hút sự chú ý của trẻ vào người đang giao tiếp.
• Tạo thêm những lượt tương tác xã hội.
• Giúp trẻ trải nghiệm lời nói đi kèm nét mặt và cảm xúc.
• Xây dựng nền tảng giao tiếp không lời trước khi trẻ biết nói.

2.3 Phản hồi và bắt chước tiếng ê a của trẻ

• Nhìn về phía trẻ.
• Bắt chước lại một số âm trẻ vừa tạo.
• Mỉm cười hoặc phản hồi bằng lời.
• Thỉnh thoảng thêm một âm thanh đơn giản khác.
• Dừng lại để quan sát xem trẻ có tiếp tục phát âm hay không.

• Khuyến khích trẻ tiếp tục khám phá và tạo âm.
• Tạo những lượt giao tiếp qua lại đầu tiên.
• Giúp trẻ trải nghiệm mối quan hệ “mình phát tín hiệu → người khác phản hồi”.
• Xây dựng nền tảng cho tính luân phiên trong giao tiếp sau này.

2.4 Tạo khoảng chờ để trẻ “trả lời”

• Cha mẹ không cần nói liên tục khi tương tác với trẻ. Thay vào đó, hãy thử:
• Nói một câu ngắn → dừng lại vài giây → quan sát trẻ → phản hồi tín hiệu của trẻ. Ví dụ: “Mẹ đây này!”
• Sau đó, cha mẹ chờ. Trẻ có thể nhìn, cười, cử động tay chân hoặc phát ra một âm thanh. Khi đó, cha mẹ đáp lại rồi tiếp tục cuộc tương tác.
• Ở 0-3 tháng, “trả lời” không có nghĩa trẻ phải phát âm hoặc nói một từ. Ánh mắt, nét mặt, cử động và âm thanh đều có thể là tín hiệu giao tiếp của trẻ.

• Cho trẻ cơ hội chủ động tạo phản ứng.
• Hình thành những lượt tương tác qua lại.
• Tạo nền tảng cho nguyên tắc luân phiên trong hội thoại.
• Giúp giao tiếp giữa cha mẹ và trẻ trở thành quá trình hai chiều thay vì người lớn nói liên tục.

2.5 Hát và đọc đồng dao cho trẻ nghe

• Cha mẹ có thể chọn những bài hát hoặc đồng dao ngắn, nhẹ nhàng và có nhịp điệu.
• Không cần mở nhạc liên tục, ưu tiên trực tiếp hát cho trẻ, lặp lại những bài quen thuộc và kết hợp ánh mắt, nét mặt khi trẻ đang chú ý.
• Những thời điểm như sau khi thay tã, lúc chơi cùng con hoặc trước khi ngủ có thể trở thành cơ hội tự nhiên để hát và tương tác.

• Trẻ được tiếp xúc với sự thay đổi của âm điệu và nhịp điệu trong ngôn ngữ.
• Tăng cơ hội nghe giọng nói của người chăm sóc.
• Tạo thêm những khoảnh khắc tương tác giữa trẻ và cha mẹ.
• Giúp trải nghiệm nghe ngôn ngữ trở nên đa dạng và thú vị hơn.

2.6 Xem sách tranh và trò chuyện cùng trẻ

• Với trẻ 0-3 tháng, cha mẹ nên chọn sách phù hợp với trẻ sơ sinh, có hình ảnh tương đối đơn giản, rõ ràng và dễ quan sát.
• Đưa sách vào vị trí trẻ có thể nhìn và nói ngắn về những gì xuất hiện:
  • “Con mèo này.”
  • “Quả bóng đỏ.”
  • “Em bé đây.”
• Không cần cố đọc hết một cuốn sách. Nếu trẻ đang nhìn một hình cụ thể, cha mẹ có thể dừng lại và trò chuyện về chính hình đó. Nếu trẻ mất hứng thú, có thể kết thúc hoạt động.

• Tạo thêm chủ đề để cha mẹ trò chuyện.
• Cho trẻ thêm cơ hội tiếp xúc với giọng nói và từ ngữ.
• Kết hợp trải nghiệm nhìn với việc nghe lời nói.
• Xây dựng những trải nghiệm tích cực với sách ngay từ sớm.

2.7 Bắt chước nét mặt và cử động của trẻ

• Trẻ cười → cha mẹ cười lại.
• Trẻ thay đổi nét mặt → cha mẹ phản hồi bằng nét mặt.
• Trẻ phát âm → cha mẹ kết hợp nét mặt với âm thanh.
• Sau khi phản hồi, dừng lại xem trẻ có tiếp tục tương tác không.

• Tăng những lượt tương tác xã hội.
• Giúp trẻ trải nghiệm việc tín hiệu của mình nhận được phản hồi.
• Khuyến khích giao tiếp hai chiều.
• Hỗ trợ nền tảng giao tiếp không lời trước khi ngôn ngữ nói phát triển.

3. Những dấu hiệu về phát triển ngôn ngữ ở trẻ 0–3 tháng ba mẹ cần lưu ý

3.1 Dấu hiệu về khả năng nghe ở trẻ 0–3 tháng

• Không có phản ứng đáng chú ý trước những âm thanh lớn hoặc đột ngột.
• Dường như không phản ứng hoặc ít chú ý đến âm thanh và giọng nói.
• Ít hoặc không có thay đổi hành vi khi nghe giọng nói quen thuộc.
• Không xuất hiện những phản ứng với âm thanh phù hợp với các mốc đang được theo dõi.